17 NOV, 2026 • Analyse

Een arbeidsmarkt gebouwd op vertrouwen: lessen uit Denemarken

In Nederland zijn sociale partners in overleg over een arbeidsmarkt waar mensen sneller de juiste baan op het juiste moment hebben. Denemarken wordt daarbij vaak als voorbeeld genoemd, omdat het een bijzonder flexibele arbeidsmarkt combineert met een royaal  vangnet. Wat kan Nederland daarvan leren? ‘Het Deense model is gebouwd op een ruil: we accepteren de flexibele arbeidsmarkt omdat we er zekerheid voor terugkrijgen.’ 

Maksim Zalevskiy oefent met een brandblusser. Hij loopt op het vuur af, drukt zelfverzekerd de hendel in en blust de brand. ‘Dat ging best goed’, zegt hij tevreden. Zalevskiy doet vandaag mee aan een cursus brandpreventie bij het Deense Brand- en Veiligheidsinstituut (DBI), op een industrieterrein ten zuiden van Kopenhagen. Het is een speciale eendaagse cursus voor volwassenen. ‘Zowel voor mensen die een baan zoeken als voor mensen die hun kennis willen bijspijkeren’, legt instructeur Steffan Terp uit. Een cursus van een of meerdere dagen kost zo’n 30 euro; de rest betaalt de Deense overheid. Handig, vindt Zalevskiy. Hij verloor onlangs zijn baan als vrachtwagenchauffeur en repareert nu daken. ‘Dat lukte, omdat ik mezelf kon omscholen’, zegt hij. Met opleidingen als deze probeert Denemarken zijn werkende bevolking up-to-date te houden. ‘Volwassenen kunnen cursussen binnen én buiten hun eigen sector volgen, als er in een andere branche meer vraag naar werk is’, zegt Christoffer Thomas Skov van Dansk Industri, de grootste Deense werkgeversorganisatie. 

Al decennialang kijken Europese beleidsmakers met belangstelling naar de Deense arbeidsmarkt, waar de werkloosheid al jaren rond de 3 procent ligt. De succesformule volgens velen: het Deense ‘flexicurity-model’, een samenvoeging van flexibility en security, waarop de arbeidsmarkt is gebouwd. Ook in Nederland zijn sociale partners in overleg over een meer dynamische inrichting van de arbeidsmarkt. In juni 2025 schetste de Stichting van de Arbeid een aanpak om binnen tien jaar stapsgewijs betere programma’s voor een leven lang leren en van-werk-naar-werktrajecten te ontwikkelen.  

Vertrouwen, vertrouwen, vertrouwen 

Wat houdt flexicurity precies in? Het model kenmerkt zich onder meer door flexibele ontslagregelingen. ‘Als een bedrijf tien medewerkers minder nodig heeft, kan het er tien ontslaan’, zegt Skov. ‘Dat hoeven niet de tien nieuwste collega’s te zijn.’ Een werkgever moet zijn keuze wel kunnen beargumenteren. Bovendien zijn er beschermingsregelingen, bijvoorbeeld voor zwangere vrouwen. Die flexibiliteit kan alleen bestaan dankzij het royale Deense sociale vangnet. De overgrote meerderheid van de Denen is aangesloten bij een A-kasse, een private verzekering die maximaal twee jaar tot 90 procent van het salaris doorbetaalt. De overheid draagt daar ook voor een groot deel aan bij. In Denemarken ligt de nadruk niet op ‘baanzekerheid’, zoals in Nederland, maar op ‘werkzekerheid’: de belofte dat mensen na verlies van hun baan door middel van omscholing en begeleiding snel nieuw werk kunnen vinden. Werkenden kunnen zich blijven ontwikkelen, met eendaagse cursussen, losse middelbareschoolvakken of zelfs complete beroepsopleidingen. Ook de begeleiding is actief. Werkenden kunnen via een A-kasse of vakbond gratis een-op-eengesprekken voeren met een loopbaancoach. In bijna iedere Deense gemeente staat een jobcentrum, dat werklozen actief begeleidt. Medewerkers denken mee over sollicitaties, maar controleren ook of werklozen daadwerkelijk solliciteren. De combinatie van flexibiliteit, zekerheid en een leven lang leren leidt tot één toverwoord: vertrouwen. ‘Werknemers weten: als ik mijn baan verlies, is er een grote kans dat ik snel weer een nieuwe heb’, zegt Skov. ‘Daarom accepteren ze de flexibiliteit van het Deense model. Tegelijkertijd hebben werkgevers er vertrouwen in dat ze er samen met de vakbonden uitkomen.’ 

Lange geschiedenis 

De soepele Deense ontslagregels gaan ruim honderd jaar terug, tot het Septembercompromis van 1899. Werkgevers en vakbonden spraken toen af conflicten voortaan zelf op te lossen via onderhandelingen, zonder tussenkomst van de staat. ‘Nog steeds werken werkgevers en werknemers nergens zo nauw samen als in Denemarken’, zegt universitair hoofddocent arbeidsmarkt Mikkel Mailand van de Universiteit van Kopenhagen. Centraal in dat compromis stond dat niet de werkgever alleen, maar de samenleving gezamenlijk de lasten van ontslag draagt. Dat was belangrijk voor de Deense economie, die vooral uit kleine en middelgrote bedrijven bestond. Die hadden niet de middelen om boventallige werknemers langdurig te ondersteunen. Sindsdien draagt de staat de lasten van de overbrugging van de ene naar de andere baan. Oorspronkelijk verschilden de Deense en Nederlandse modellen niet eens zoveel van elkaar, zegt Ton Wilthagen, hoogleraar Arbeidsmarkt aan Tilburg University en internationaal grondlegger van het begrip ‘flexicurity’. ‘Dat veranderde eind jaren negentig, toen er in Nederland meer ruimte kwam voor flexcontracten, terwijl de regels rondom het vaste contract hetzelfde bleven.’ Sinds 2004 moet een werkgever zijn werknemers twee jaar doorbetalen bij ziekte. Dat maakte het aanbieden van een vast contract duurder en risicovoller. Voor Denen is het ‘ondenkbaar’ dat Nederlandse werkgevers hun werknemers twee jaar moeten doorbetalen bij ziekte, zegt Wilthagen. ‘Ik kondigde dat ooit aan bij een lezing in Denemarken en iedereen in de zaal zei: seriously?’ Een Deense werkgever betaalt slechts de eerste dertig kalenderdagen het loon of een ziekte-uitkering door. Daarna neemt de gemeente de betaling en re-integratie over via een publieke ziekte-uitkering. 

Samenwerken als fundament 

Flexicurity is meer dan een arbeidsmarktmodel: het is ook een cultuur van vertrouwen tussen de sociale partners. Het belangrijkste moment van overleg zijn de collectieve onderhandelingen, waarvoor werkgevers en vakbonden iedere twee à drie jaar met elkaar aan tafel zitten. ‘Daarbij passeert alles de revue: salarissen, pensioenen, vakanties en de ontslag- en opzegtermijnen’, zegt onderhandelaar Skov. Ook tussendoor spreken vakbonden en werkgeversorganisaties elkaar regelmatig in commissies en besturen. Bij grote maatschappelijke vraagstukken roept de Deense regering een driepartijenoverleg bijeen. Zo sloten de sociale partners tijdens de coronacrisis 21 overeenkomsten. Belangrijk daarbij is de ‘vredesverplichting’ tussen vakbonden en werkgeversorganisaties. Die verbiedt stakingen zolang de overeenkomst van kracht is. Omdat vakbonden en werkgevers weten dat de overheid niet ingrijpt, gedragen ze zich verantwoordelijk. ‘Doordat de sociale partners veel zelf regelen, is er veel meer voorspelbaarheid op de lange termijn’, zegt Skov. ‘Natuurlijk zijn er soms spanningen, maar uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: goede banen en competitieve bedrijven.’  

Het flexicurity-model zorgt al decennialang voor een dynamische arbeidsmarkt. Jaarlijks wisselen in Denemarken ongeveer 800.000 mensen van baan, ongeveer een derde van alle werkenden. Velen maken de overstap naar hoogproductieve sectoren. In Nederland is dat ongeveer één op de zes. Ondanks het soepele ontslagrecht zijn het in Denemarken meestal de werknemers zelf die vertrekken. ‘In Denemarken is de vrees voor werkloosheid veel lager. Ze zeggen: dan komt er wel weer een andere baan of een ander bedrijf’, zegt Wilthagen. Werknemers kiezen bewust voor een overstap naar een heel ander vakgebied om zichzelf te blijven uitdagen of voor een betere werk-privébalans. Dat kan mede doordat de A-kasse ook werknemers uitbetaalt die zelf vertrekken, na een wachttijd van drie weken. 

Woon-werkverkeer in Denemarken

Geen wondermiddel 

Het Deense model is natuurlijk geen wondermiddel, zegt arbeidsmarktonderzoeker Mailand. ‘Geen enkel Europees land geeft zoveel uit aan arbeidsmarktbegeleiding als Denemarken, terwijl onderzoek betwist of dat altijd loont. Zo blijkt dat stabiele werknemers vaak ook zonder activering een baan vinden, terwijl de strenge controles bij kwetsbare werknemers juist averechts kunnen werken.’ Ook ouderen die terugkeren op de arbeidsmarkt vinden in dit systeem soms lastig een baan, omdat bedrijven liever voor jongere mensen kiezen. Tegelijkertijd is de inkomensval bij werkloosheid voor hogeropgeleiden relatief groot. De A-kasse keert omgerekend bruto zo’n 3.000 euro per maand uit. Dat stimuleert de groei van een aanvullende particuliere verzekeringsmarkt om de financiële klappen bij ontslag op te vangen. ‘Maar dat ondermijnt de invloed van vakbonden en werkgeversorganisaties, en uiteindelijk ook het hele arbeidsmodel’, zegt Mailand. Toch valt er voor Nederland genoeg van Denemarken te leren, denkt hij. Wel moet het om een totaalpakket gaan. ‘Het Deense model is gebouwd op een ruil: we accepteren de flexibele arbeidsmarkt omdat we daar een vorm van zekerheid voor terugkrijgen. Wie alleen het eerste invoert, creëert onzekerheid en flexibiliteit zonder dat je er iets voor terugkrijgt.’ 

Wat kan Nederland overnemen? 

Welke maatregelen kan Nederland van Denemarken overnemen? In het vorig jaar gepubliceerde adviesrapport De Route naar Toekomstige Welvaart doet oud-ASML-topman Peter Wennink een aanzet. Wennink pleit er onder andere voor om  vaste contracten minder star te maken en aan flexibele contracten juist meer inkomens- en sociale zekerheid te verbinden. Ook wil hij dat de overheid de begeleiding en loondoorbetaling van zieke werknemers na een jaar overneemt, om werkgevers te ontlasten.  

Ook hoogleraar Wilthagen vindt het belangrijk om de kloof tussen vast en flex te dichten. Dat kan volgens hem alleen als er ook stevigere collectieve voorzieningen komen. ‘Wat mij betreft trekken we het gelijk: iedereen die ziek wordt, krijgt dan twee tot zes weken steun van een werkgever, los van de vraag of iemand flex of vast werkt. Daarna dragen we de kosten als collectief, bijvoorbeeld via het UWV.’ 

Toegankelijke begeleiding 

Een flexibele arbeidsmarkt kan bovendien alleen functioneren als er voldoende begeleiding is naar nieuw werk, benadrukt Wilthagen. Dat is nu in Nederland niet het geval. In een rapport noemt de Stichting van de Arbeid de informatie over opleidingen ‘te versnipperd’ en lastig vindbaar. ‘Wat goed zou zijn, is als Nederland weer echt toegankelijke arbeidsbureaus krijgt, op gemeenteniveau’, zegt de onderzoeker. ‘Niet iets ambtelijks als het UWV, maar een echt centrum waar je op zaterdagmiddag even binnenloopt.’ Werkenden zouden daar terechtkunnen voor begeleiding naar nieuw werk, maar ook voor advies over werk en ziekte. Ook investeringen in onderwijs zijn belangrijk, stelt Wennink in zijn rapport. In plaats van mensen krampachtig in hun oude baan te beschermen, moet het stelsel werkenden snel begeleiden van krimpsectoren naar groeisectoren zoals AI, energietechnologie en biotechnologie. Ook Antoine Reijnders, secretaris arbeidsmarkt bij VNO-NCW en MKB-Nederland, ziet het belang van zulke sectoroverstijgende bijscholing. ‘In Nederland zijn de onderwijs- en opleidingsfondsen (O&O) vooral gereserveerd voor opleidingen binnen de sector, omdat de sectoren die zelf financieren. De bouw betaalt de opleidingen voor de bouw. In Denemarken is dat anders: daar bepalen vakbonden en werkgeversorganisaties samen met het onderwijsveld welke cursussen nodig zijn, op basis van de brede vraag op de arbeidsmarkt.’

Vertrouwen als voorwaarde 

Uiteindelijk vallen of staan al die maatregelen met dat ene Deense woord: vertrouwen. Dat opbouwen kost tijd, zegt Mailand, al kunnen er wel stappen worden gezet. ‘In Nederland staan de vakbonden harder tegenover de werkgevers dan in Denemarken. Je kunt elkaar blijven verwijten maken, maar als systeem moet je hier samen uit komen.’ Om dichter bij het Deense model te komen, is volgens hoogleraar Wilthagen een ‘complete reset’ nodig. Dat kan alleen als vertegenwoordigers van vakbonden, werkgevers en politiek met elkaar aan tafel gaan zitten. ‘Je hebt een ambitieus clubje mensen nodig, met doorzettingsvermogen en macht, die samen een nieuw sociaal akkoord willen maken. Maar daarvoor moet er óók vertrouwen vanuit de politiek komen. Ook daar moeten ze laten zien dat ze het kunnen.’

arbeidarbeidsmarktdenemarkensociale zekerheidwerk