Hoe uitstel en framing Den Haag bestuurlijk verlammen

In Den Haag sleept de formatie voort en worden besluiten uitgesteld. Het systeem lijkt vast te lopen terwijl ondernemers en burgers juist nu vragen om duidelijkheid. Cultureel antropoloog en schrijver Jitske Kramer, spreker op de Bilderbergconferentie, legt uit welk leiderschap nú nodig is.

P olitieke chaos en grote dossiers waar maar geen doorbraken worden bereikt versterken het gevoel dat ‘het systeem’ vastloopt. Volgens cultureel antropoloog Jitske Kramer is dat geen toeval. We kampen niet alleen met hardnekkige beleidsproblemen, maar met een dieperliggend verhaal over hoe we samenleven, besturen en beslissingen nemen – en dat verhaal wringt. In zo’n overgangstijd vraagt leiderschap volgens haar niet om nog meer controle, managementtaal of snelle slogans, maar om eerlijkheid, moed en het vermogen om onzekerheid te verdragen en bespreekbaar te maken.

Waarom zouden politici naar een antropoloog luisteren, en niet naar economen of juristen?
‘Omdat ik begin bij hoe mensen samen besluiten nemen, niet bij cijfers of modellen. Ik kijk naar hoe culturen ontstaan, hoe we afspreken wat goed en fout is, en hoe macht en besluitvorming werken. Wie heeft invloed, wie neemt beslissingen? Je ziet nu dat de samenleving op veel fronten vastloopt: voedselvoorziening, AI, zorg, onderwijs. Het is alsof we in een midlifecrisis zitten: we moeten ons afvragen of het huidige verhaal nog houdbaar is. Neem bijvoorbeeld de aanname dat de economie móét blijven groeien. Dat is geen natuurwet, maar een gekozen verhaal. Te veel mensen profiteren er niet van, en juist nu ontstaat er onrust: mensen vragen zich af wat we hieraan gaan doen.’

Veel bedrijven zijn al in transitie. Wat vraagt dat van politiek leiderschap?
‘Moed. Bereidheid om beslissingen te nemen die vandaag pijn doen, terwijl een volgend kabinet de opbrengst krijgt. Die bereidheid zie je nu te weinig, omdat politieke prikkels vooral gericht zijn op de korte termijn. Wie vandaag ongemak veroorzaakt, verliest morgen stemmen. Dat maakt leiders voorzichtig en soms verlamd.’

‘Draagvlak ontstaat niet door slogans, maar door eerlijkheid’

Hoe neem je mensen dan toch mee in lastige beslissingen?
‘Eerlijkheid en openheid zijn een goede start. Politici moeten niet liegen of draaien. Natuurlijk mag je van mening verschillen, maar onderzoeksrapporten terzijde schuiven en roepen dat iets ‘onzin’ is, helpt niemand. Benoem wie geraakt worden, luister écht naar elkaar, voer serieuze gesprekken over belangen en gevolgen. Draagvlak ontstaat niet door slogans, maar door eerlijkheid. Mensen accepteren moeilijke keuzes beter als ze voelen dat ze niet gemanipuleerd worden.’

Politiek is vaak framing geworden?
‘Een politicus moet altijd een verhaal kunnen verkopen, dat is van alle tijden. Maar nu gebeurt dat steeds vaker zonder gronding in de realiteit. Problemen worden verpakt in simpele verhalen en zondebokken aangewezen. Kijk naar migratie: ga precies in op arbeidsmigratie, asiel of studenten. Vaag taalgebruik ontwijkt verantwoordelijkheid en bemoeilijkt oplossingen.’

Polarisatie neemt toe. Hoe voorkomen we dat tegengeluiden worden genegeerd?
‘Debat is iets anders dan bestuur. In debat verdedig je je positie; in bestuur moet je samen besluiten nemen. Daarvoor moet je van mening kunnen veranderen, en dat wordt nu afgestraft. Bijsturen wordt gezien als zwakte, waardoor leiders blijven hangen en niets oplossen. Beatrice de Graaf spreekt over deugdelijkheid: ‘deugen’ is een scheldwoord geworden, maar laten we het herwaarderen. Het begint met opnieuw leren luisteren. Steek een kaarsje aan, leg je mobieltje weg, en ga echt met elkaar in gesprek. Durf samen besluiten te nemen. Een politicus die zegt: ‘jij hebt gelijk’ moet dat durven; dat is juist krachtig.’

Wat voor leiderschap is nodig in een tijd van onzekerheid en grote veranderingen?
‘Leiders die durven zeggen: zoals het nu gaat, kan het niet langer. Dan roept iedereen om een stip op de horizon en een tijdpad. Dat voelt veilig, want we willen beheersen. Maar bij grote veranderingen bestaat die stip nog niet. We weten niet precies waar we naartoe gaan, of hoelang dat duurt. Het vraagt leiders die onzekerheid en emoties kunnen dragen, niet leiders die reuring gebruiken voor eigen gewin.’

Hoe botsen die veranderingen met bestaande macht en belangen?
‘Elke verandering kent winnaars en verliezers. Partijen die verbonden zijn met de bestaande orde hebben er belang bij dat er zo weinig mogelijk verandert. Dat is niet per se kwaadwillend, maar wel realiteit. Wie vooral wil behouden wat er is, botst met een tijd die juist vraagt om herziening. Het gevolg is uitstelgedrag en halfslachtige oplossingen.’

‘Niets doen is ook een keuze – en vaak de risicovolste’

Wat zegt dit over onze politieke cultuur?
‘Leiders worden beloond voor rust en voorspelbaarheid, alsof stabiliteit betekent dat alles hetzelfde blijft. Maar echte stabiliteit kan juist betekenen: gecontroleerd veranderen. Niets doen is ook een keuze, en vaak de risicovolste.’

Ziet u kansen in deze periode van verandering?
‘Als antropoloog observeer ik, ik oordeel niet over wat de samenleving moet kiezen. Misschien kiest men voor autocratisch leiderschap, degrowth, of technologische innovatie. Het gesprek daarover moeten we voeren, want er schuurt veel tegelijk. Tegelijk ontstaan overal initiatieven: burgerberaden, regionale samenwerking, nieuwe ideeën. Dat laat zien dat mensen willen bewegen. De vraag is of de politiek die beweging durft te volgen.’

Wat gebeurt er als Den Haag die kans laat liggen?
‘Dan blijven we pappen en nathouden tot de problemen ons inhalen. Verandering wordt iets wat ons overkomt, in plaats van iets wat we bewust kiezen. En dat is bijna altijd pijnlijker.’

Stel dat u wordt uitgenodigd voor de formatie. Wat is uw belangrijkste advies?
‘Zet alleen mensen en partijen in het centrum van de macht die respect hebben voor feiten, de rechtsstaat en eerlijk debat. Durf te erkennen dat stabiliteit vandaag betekent dat je moet veranderen. Minder toneel, minder framing, meer waarachtigheid. Daar begint vertrouwen.’

Wie is Jitske KramerJitske Kramer (1973) is corporate antropoloog, schrijver en spreker. Ze studeerde culturele antropologie en past antropologische inzichten toe op organisaties, leiderschap en samenwerking. Kramer is oprichter van Human Dimensions en werd in 2013 uitgeroepen tot Trainer van het Jaar. Ze schreef onder meer De Corporate Tribe, Deep Democracy, Jam Cultures, Werk heeft het gebouw verlaten (2021) en Tricky Tijden (2024). Haar werk richt zich op omgaan met verschillen, inclusie en verandering binnen teams, nationaal en internationaal.

BilderbergconferentieDe Bilderbergconferentie van VNO-NCW is een jaarlijkse ontmoetingsplek voor ondernemers, politici, overheden en maatschappelijke organisaties om actuele thema’s te bespreken. De 64e editie heeft als thema: ‘Van schaarste naar overvloed: investeren in vertrouwen’. Centraal staat de vraag hoe leiderschap kan bijdragen aan vertrouwen, groei en innovatie.