Haroon Sheikh: Relatietherapie voor Europa 

Europa heeft relatieproblemen met de VS, Rusland en China. Dat vraagt om een goede strategie: kijken wat we kunnen en ons eigen spel spelen. Want dan kunnen we winnen. 

De EU heeft het moeilijk. Het blok heeft relatieproblemen met drie grootmachten. Met de VS, het land waarvan het voor zijn veiligheid afhankelijk is, ligt het in scheiding. Onduidelijk is nog of dit zakelijk opgelost kan worden of dat het meer een vechtscheiding wordt. Met Rusland, het land waar het voor energie naar keek, is het in conflict. Dat geldt natuurlijk voor de oorlog in Oekraïne, maar vooral ook voor de hybride aanvallen die het direct op Europese landen uitvoert. Met China, waarvan Europa afhankelijk is voor goedkope producten, is het inmiddels in concurrentie nu het land steeds hoogwaardigere producten maakt. 

Wat het nieuws nog slechter maakt, is dat de EU in alle drie de relaties de zwakkere partij is. Wij hebben de VS meer nodig dan omgekeerd. Op Russische hybride dreigingen hebben wij geen goed antwoord en China lijkt inmiddels innovatiever dan wij zijn. 

Weg van ad hoc-reacties

We moeten deze situatie onder ogen zien. In de huidige situatie lijken deze grootmachten de wereld te willen verdelen, en daarvoor hebben wij een heldere strategie nodig. Dan kunnen we afkomen van de ad hoc-reacties op de schokken die zij veroorzaken en een adequaat antwoord formuleren. 

Wat moeten we dan doen? Allereerst per land een strategie ontwikkelen waarin wij niet langer het spel spelen dat anderen willen spelen, maar zelf het initiatief nemen op basis van onze kracht. 

Laten we eerst kijken naar de VS. Ja, het land oefent onder Trump ongekende druk op ons uit. Maar na een jaar kunnen we al allerlei patronen in zijn beleid zien waarop we kunnen inspelen. Trump is opportunistisch en drukt door waar hij kansen ziet. Daarom moeten wij de kosten van druk op Europa verhogen. Alle deals die wij sluiten, moeten wij aan elkaar verbinden. Een overeenkomst over handel? Alleen zolang Groenland off limits blijft. Amerikaans gas kopen? Alleen zolang de handelsdeal blijft zoals die is. En altijd een escalatieladder achter de hand, waaronder de trade bazooka, als de kosten voor de VS verder verhoogd moeten worden. Trumps opportunisme is ook een kans: wij moeten duidelijk maken dat het meer kost om iets van Europa te krijgen dan van andere actoren. 

Hybride terugslaan

Dan Rusland. Hybride conflict — zoals cyberaanvallen, desinformatie en drones — geeft een asymmetrisch voordeel aan de aanvaller: het kost Rusland bijna niets. Onze verdediging (investeringen in cyber, burgers weerbaar maken tegen desinformatie, het sluiten van het luchtruim) is enorm duur. Daarom moeten wij overwegen zelf ook hybride aanvallen op Rusland uit te voeren. Niet om het land te destabiliseren, maar om de calculaties van Moskou te veranderen. Als de Russische spoorwegen ontregeld worden, moet het land zelf namelijk ook enorme investeringen doen. Met een economie zo groot als die van Italië kan het dit spel minder lang spelen dan Europa — en dat moet afschrikken. 

China heeft ten slotte door zijn marktmacht enorm geprofiteerd van Europese kennis en technologie. Die macht hebben wij ook en kunnen wij tegen China inzetten. Verkoop van Chinese elektrische voertuigen in Europa? Alleen als er R&D-centra in Europa komen, met veel Europese werknemers, en als er een joint venture is met een Europees bedrijf dat toegang krijgt tot de technologie. 

Nieuwe vrienden maken

Ten slotte moet Europa deze relatieproblemen het hoofd bieden door nieuwe vrienden te maken. Recent zijn grote handelsdeals aangekondigd met Mercosur en India. We moeten haast maken met andere partners die ook niet door de drie grootmachten gedomineerd willen worden. Denk aan de landen van ASEAN en de Afrikaanse Unie. Dan wordt onze zwakte een kracht: wij zijn een veel prettigere partner dan die assertieve grootmachten. 

Dat is de essentie van strategie: niet alleen kijken naar wat je wil of ad hoc omgaan met dreigingen, maar een reële inschatting maken van wat je kunt en vervolgens het spel spelen dat je kunt winnen. 

Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar Filosofie aan de VU Amsterdam en senior onderzoeker bij de WRR. Als vaste columnist zal hij regelmatig een column schrijven voor Forum, waarin hij zijn visie deelt op geopolitiek, veiligheid, economie en de grote maatschappelijke opgaven die Nederland en Europa de komende decennia zullen vormen.