Haroon Sheikh: Het Nederlandse bouwproject

De eerste reacties op het rapport-Wennink zijn verstomd. Nu verschuift de aandacht van kritiek naar de vraag in welke ideeëncontext dit rapport thuishoort. 

Nu het stof is neergedaald over het rapport Wennink, is er naast lof ook kritiek te horen. Over de presentatie van verschillende datapunten in het rapport, over de stemmen waarnaar wel en niet geluisterd is, en weer anderen wijzen op het gemis van hun specifieke expertise of onderwerp.

Interessanter dan kanttekeningen plaatsen, vind ik de vraag in welke context van ideeën het rapport past en wat dat betekent voor de implementatie ervan. Ik richt me daarvoor op één woord dat tientallen keren in het rapport voorkomt: bouwen. In allerlei recente bewegingen en boeken staat dat woord centraal. Ik licht er hier drie uit.

Sterkere samenleving

Allereerst omarmen technologieondernemers in de VS het bouwen. In 2020 schreef investeerder Marc Andreessen een interessant essay getiteld It Is Time to Build. De covidpandemie liet volgens hem zien hoe westerse landen het vermogen waren kwijtgeraakt om te bouwen. Tegelijkertijd stijgen de kosten van wonen, onderwijs en zorg, omdat landen als de VS vergeten zijn hoe een goede leefwereld voor hun burgers te bouwen. In plaats daarvan richten technologiebedrijven zich vooral op irrelevante consumptiegoederen. Het doet denken aan de eerdere uitspraak van Peter Thiel: ‘We wilden vliegende auto’s, maar we kregen 140 tekens.’ Daarmee contrasteerde hij in 2013 Twitter met de hoge verwachtingen voor Silicon Valley. Inmiddels mag de desillusie nog groter zijn. De partner met wie Thiel het controversiële defensiebedrijf Palantir oprichtte, Alex Karp, schrijft in The Technological Republic dat technologiebedrijven weer samen met de overheid moeten bouwen om de samenleving sterker te maken tegen buitenlandse dreigingen.

Ook aan de linkerzijde wordt opgeroepen tot bouwen. Het boek Abundance van Ezra Klein en Derek Thompson is daar een prominent voorbeeld van. Zij stellen dat, terwijl rechts de staat kleiner wil maken, links de staat ineffectief heeft gemaakt door uitgebreide regels, richtlijnen en inspraakprocedures. In plaats daarvan stellen de auteurs een liberalism that builds voor: bouwen dus, aan huizen, infrastructuur, nieuwe vaccins en een duurzaam energiesysteem. Maatschappelijke uitdagingen als bouwproject.

Ingenieursstaat versus juristenstaat

Bouwen is het centrale thema in nog een ander recent werk: Breakneck van Dan Wang. In dat boek worden China en de VS vergeleken. China is volgens Wang een ingenieursstaat. Ingenieurs zoals Xi Jinping en de meeste leden van het Politbureau regeren het land door nieuwe steden, hogesnelheidslijnen en duurzame energiesystemen te bouwen. De VS is volgens Wang veranderd in een juristenstaat. Daardoor is het land vergeten hoe het moet bouwen. Toch is het boek geen simpel pleidooi voor meer bouwende ingenieurs. Beide landen kunnen van elkaar leren. De ingenieursmindset in China was bijvoorbeeld ook verantwoordelijk voor de horrors van het éénkindbeleid, het zero-covidbeleid en de Chinese surveillancestaat. Dat soort onderdrukking is in een juristenstaat niet mogelijk.

In deze context past het rapport Wennink. We herkennen er allerlei van de hierboven genoemde motieven in: technologie die het leven van burgers beter moet maken, het bouwen aan maatschappelijke opgaven en kritiek op regels die ons land immobiliseren. Het rapport is genuanceerd en heeft veel meerwaarde door een concreet bouwproject voor te stellen op vier voor Nederland cruciale domeinen.

Politieke doelen

Maar nu volgt de fase waarin het vertaald moet worden naar politieke doelen. Daarvoor is het belangrijk dat we de bredere context van ideeën begrijpen. Bouwen kan ook een agenda van militarisering dienen en bijdragen aan financiële bubbels. Het kan getuigen van een blind geloof in technologie als oplossing voor alles en zelfs van een ingenieursmentaliteit die de rechten van burgers ondermijnt. Dat zijn de gevaren die Den Haag moet vermijden als het dit rapport over verdienvermogen vertaalt in een politieke agenda voor Nederland.

Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar Filosofie aan de VU Amsterdam en senior onderzoeker bij de WRR. Als vaste columnist zal hij regelmatig een column schrijven voor Forum, waarin hij zijn visie deelt op geopolitiek, veiligheid, economie en de grote maatschappelijke opgaven die Nederland en Europa de komende decennia zullen vormen.