Haroon Sheikh: Afrika is geen land 

In rap tempo sluit de Europese Unie partnerschappen met allerlei landen; sinds kort zijn er handelsakkoorden met Indonesië, India en Australië. Dichterbij huis mist er echter nog een belangrijk partnerschap. De Nederlandse blik op het Afrikaanse continent is beperkt en bevooroordeeld. We zien het als arm, autoritair en gewelddadig. En de angst voor migratie staat centraal. 

 Afrika is inderdaad het armste continent en nergens vallen nu zoveel slachtoffers als in de oorlog in Soedan. Angst voor migratie wordt gevoed door de enorme demografische groei van het continent. Toch is dit beeld eenzijdig. Demografische groei kan leiden tot migratie en conflict, maar het is ook een bron van dynamiek. In een recente studie van de WRR is in kaart gebracht hoe Afrika kan profiteren van het zogenaamde demografische dividend. We hebben het hier bovendien over een continent met 54 landen die niet over een kam geschoren mogen worden. Africa is not a country is de titel van een mooi boek dat de grote diversiteit en dynamiek van het continent schetst. Het laat zien hoe de Afrikaanse jeugd drager is van nieuwe muziekgenres, modetrends, films uit ‘Nollywood’ (Nigeria) en ook hoe technologie wordt omarmd.  

 Afrika biedt allerlei kansen

Afrika maakt op dit moment nog maar 3 procent van de wereldeconomie uit. Met de enorme bevolkingsgroei kan dat aandeel volgens denktank ISS aanzienlijk groeien. Of het nu gaat om grondstoffen, groeiende consumentenmarkten of kansen voor samenwerking in water, landbouw, transport of technologie: het Afrikaanse continent biedt allerlei kansen. Zo zijn er al interessante projecten zoals de Lobito Corridor van Angola naar Centraal Afrika, waar Nederland ook aan meewerkt. 

 Allerlei landen zien het groeiende belang van het Afrikaanse continent. Bekend is hoe China al decennia in diepe relaties met Afrikaanse landen investeert. De invloed van Rusland groeit er ook. Verschillende coups in West-Afrika gingen gepaard met het verruilen van Frankrijk voor Rusland als belangrijkste partner van het regime. Bij een recent bezoek aan Zuid-Afrika vertelde een onderzoeker mij dat terwijl de wereld kijkt naar de Straat van Hormuz, Rusland toegang krijgt tot een haven in Madagaskar langs een andere belangrijke vaarroute. Turkije is diplomatiek actief in Oost-Afrika terwijl Turkish Airlines over het hele continent vliegt. India versterkt de banden met landen langs de Indische Oceaan. Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten strijden onderling om invloed; zij steunen twee verschillende kampen in Soedan, wat de oorlog daar nog heftiger maakt. 

 Naar gelijkwaardig partnerschap

Dit dynamische continent raakt echter vervreemd van het Westen. Onder Trump is USAID ontmanteld, en hij heeft de Zuid-Afrikaanse president Ramaphosa in het Witte Huis geschoffeerd. De oude koloniale heerser Europa stelt zich tegen Afrika op als een fort en neemt het nog te weinig serieus. 

 In de Afrikastrategie die Nederland sinds een aantal jaren heeft staat dat wij meer vanuit een gelijkwaardig partnerschap moeten handelen. Het is cruciaal om dat invulling te geven, want het wantrouwen naar Europa is er terecht groot. Vorig jaar was ik in Namibië. In een museum in Windhoek zag ik hoe heftig de genocide was die Duitsland in het land heeft gepleegd. Eind negentiende eeuw, decennia voordat Hitler aan de macht kwam, waren er in Namibië al concentratiekampen. De Nederlandse geschiedenis in Zuid-Afrika heb ik bestudeerd, maar toen ik Namibische jongeren kon verstaan omdat zij Afrikaans spraken, werd onze geschiedenis een stuk raadselachtiger voor mij. Dat raadsel groeide bij een bezoek aan het Independence Memorial Museum in Windhoek, gebouwd door een Noord-Koreaans bedrijf. Afrika serieus nemen betekent confrontatie met onze geschiedenis op het continent. Alleen dan is een gelijkwaardig partnerschap mogelijk. 

 Terwijl de rest van de wereld zich op Afrika richt, nemen wij het nog te weinig serieus. Het is tijd dat wij deze relatie als iets strategisch gaan behandelen. Als we dat niet doen, groeien allerlei risico’s, maar missen we ook de kansen die het jonge continent biedt. 

Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar Filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en senior onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. In Forum deelt hij zijn visie op geopolitiek, veiligheid, economie en de grote maatschappelijke opgaven die Nederland en Europa de komende decennia zullen vormgeven.