Wie bezielt het werk nog?

Wat schuilt er achter de grote ontwikkelingen van deze tijd? Drie ondernemers kijken verder dan de actualiteit en delen hun visie op een vraag die hen bezighoudt. Jan Martijn Broekhof stelt de vraag die onder AI en werk schuilgaat: wie bezielt het werk nog?

Wie over tien jaar terugkijkt op deze jaren, zal zich afvragen wat de mensheid heeft gebouwd. Een wereld waarin de mens steeds meer werk uit handen gaf aan machines, of een wereld waarin techniek de mens juist tot zijn recht liet komen? Het klinkt groot, maar het is een vraag die ik mijzelf de laatste tijd steeds vaker stel. 

Ik gebruik kunstmatige intelligentie inmiddels dagelijks, als een soort persoonlijke assistent. Ik zie mijn collega’s in hoog tempo versnellen en ik merk dat ze dat geweldig vinden. En terecht. AI helpt ons sneller te werken, grote hoeveelheden informatie te verwerken en taken te doen waarvoor we vroeger meer mensen of tijd nodig hadden. 

Tegelijkertijd knaagt er iets. Voor junior medewerkers wordt het steeds lastiger om aan te haken. AI kan inmiddels zoveel, ook complexe taken, dat alleen een collega met veel ervaring nog kan beoordelen of de uitkomst klopt. Controleren blijft nodig, want AI is niet foutloos. En werkzaamheden die we vroeger zouden uitbesteden, doen we nu zelf met behulp van AI. Wie slim automatiseert, wint tijd. Maar wie betaalt de prijs? 

Hoe leer je een vak als een deel van het werk waarmee je vroeger ervaring opdeed, wordt overgenomen door een algoritme? Hoe word je een goede schrijver als AI de eerste versie maakt? Hoe ontwikkel je het oordeel dat nodig is om te weten wanneer een machine het bij het verkeerde eind heeft? 

Eerder dit jaar, op 15 mei, verscheen de encycliek Magnifica Humanitas van paus Leo XIV, over het beschermen van de mens in het tijdperk van kunstmatige intelligentie. In de Klankbordgroep Levensbeschouwing en Ondernemen van VNO-NCW bespraken we de tekst tijdens onze retraite eind mei. De datum was geen toeval. Precies 135 jaar eerder, op 15 mei 1891, schreef Leo XIII zijn Rerum Novarum, waarin hij tijdens de stormachtige industrialisatie aandacht vroeg voor de waardigheid van arbeid. Toen ging het om de fabriek, nu om het algoritme. De technologie is veranderd, maar de fundamentele vraag blijft dezelfde: wat gebeurt er met mensen als technologie steeds meer van ons werk overneemt? 

De encycliek verwijst naar het verhaal van de toren van Babel. Dat verhaal gaat ook over de vraag wat er gebeurt wanneer mensen zo gefascineerd raken door wat ze kunnen bouwen dat de vraag waarvoor ze het bouwen uit beeld raakt. Die gedachte spreekt mij als werkgever aan. We kunnen steeds meer. Maar niet alles wat technisch mogelijk is, hoeft ook onze eerste keuze te zijn. 

Daar zit voor mij het echte dilemma van AI. De technologie kan ons productiever maken, maar productiviteit is niet het enige doel van werk. Een algoritme rekent, voorspelt en schrijft, maar het kent geen bezieling, en geen machine kan de grootsheid van de mens vervangen. Werk geeft mensen de kans om te leren, verantwoordelijkheid te nemen, ergens goed in te worden en met bezieling iets bij te dragen dat een machine nooit uit zichzelf zal doen. 

Dat vraagt iets van ondernemers en werkgevers. We kunnen AI inzetten om werk efficiënter te maken, maar moeten ons ook afvragen welk werk nodig blijft om mensen te laten groeien. Misschien moeten we junioren juist ruimte blijven geven om taken te doen die een algoritme sneller en goedkoper kan uitvoeren. Niet omdat dat efficiënter is, maar omdat iemand ergens moet beginnen om ervaring op te bouwen. 

Brede welvaart begint bij mensen die meedoen en ertoe doen. Daarom gaat goed werkgeverschap in het tijdperk van AI wat mij betreft niet alleen over hoeveel werk we kunnen automatiseren, maar ook over hoeveel ruimte we overhouden om mensen te laten groeien en hun werk met bezieling te doen. 

Wie over tien jaar op deze jaren terugkijkt, zal misschien niet vooral vragen hoe slim onze technologie was. De belangrijkere vraag is wat we ermee hebben gebouwd: een economie waarin mensen steeds minder nodig zijn, of een economie waarin techniek mensen juist in staat stelt om met bezieling meer te betekenen? 

Ik hoop op dat laatste. 

Jan Martijn Broekhof MBA is algemeen directeur van cyberbeveiligingsbedrijf Guardian360 B.V. en lid van de VNO-NCW Klankbordgroep Levensbeschouwing en Ondernemen.