19 NOV, 2026 • Interview

Beatrice de Graaf: ‘In crisistijd terugvallen op onze waarden, dat zijn we verleerd’

Waar Nederland vroeger in crisistijd ging polderen, grijpt het nu naar ophef en drama, ziet historicus Beatrice de Graaf. ‘We lijden onder de last van veel geluk.’ 

In de Republiek had elk lid van een gilde een leren brandemmer klaarstaan, met zijn naam erop gegraveerd. Ieder lid was verplicht om bij nacht en ontij te helpen met blussen als er brand uitbrak. De andere leden zouden hetzelfde doen voor hem. Napoleon schafte de gilden af. Inspecties en ministeries namen publieke diensten en het toezicht over. Daarmee verdween volgens Beatrice de Graaf ook een sociaal contract van onderop. En juist dat contract hebben we in deze onrustige tijd nodig. 

De Graaf is hoogleraar Geschiedenis van de Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Utrecht en onderzoekt hoe samenlevingen omgaan met dreiging en crisis. Een gesprek over deugden, drama en de rol van ondernemers. 

Hoe zou u deze tijd typeren?

‘Het zijn onrustige tijden. Er wordt veel vaker dan voorheen over crisis gesproken. Een van mijn onderzoekers brengt met digitale methoden in kaart hoe het publieke debat zich ontwikkelt. Er wordt heel veel gesproken over wantrouwen en over crisis, vaak in hyperbolische retoriek.  

Maar er wordt niet alleen gesproken over crisis, het is ook echt crisis. Er is oorlog aan de rand van Europa, er zijn hybride aanvallen, we hadden de heetste zomer ooit. Het is niet alleen perceptie. We hebben te maken met hogere benzineprijzen, graan dat wordt tegengehouden, het spoor dat wordt geblokkeerd, het maatschappelijk debat dat wordt gesmoord door polarisatie. Het is crisis, waardoor de speelruimte van burgers en de overheid beperkt wordt, letterlijk en figuurlijk.’ 

Overheden reageren vaak disproportioneel op een crisis, zei u eerder. Bij de aanslagen van 9/11 vielen 3.000 doden, terwijl de daaropvolgende oorlog tegen terrorisme naar schatting een miljoen slachtoffers kostte. Hoe zorg je als overheid dat je proportioneel reageert op een crisis?

‘Dat is een van de moeilijkste vragen. Onzekerheid is een kenmerk van crises. Je weet vaak niet meteen waar je de bron of de oorzaak moet zoeken. Dat was bij 9/11 zo, maar ook bij andere crises. Heb je te maken met een virus, een bacterie, sabotage, de Russen? Als bestuurders met grote onzekerheden worden geconfronteerd, zijn ze geneigd het net breed uit te gooien, een extra tandje bij te zetten. Voor corona hadden we de Mexicaanse griep. Toen waren er veel te veel vaccins besteld. Maar dat wisten we pas achteraf. Je weet pas achteraf of maatregelen proportioneel waren of niet. In crisissituaties het goede doen, dat is uiterste stuurmanskunst.’ 

Terwijl premiers elkaar snel afwisselen en minderheidskabinetten aan het roer staan.

‘Dat maakt het ingewikkelder. Door het wankele politieke draagvlak is de autonomie van de politieke leiding kleiner geworden. Als een vogel waarvan de vleugels zijn ingeknipt.’ 

Zitten we in een neerwaartse spiraal?

‘Dat hoeft niet. In de geschiedenis gaat het altijd om het samenspel tussen structuren en individuen. Handelsstromen, olieprijzen, tarieven: die grote structuren verander je niet zomaar. Maar in een crisis wordt alles vloeibaar, en dan kan één persoon ineens doorslaggevend zijn. Ten goede en ten kwade. Het kan “yes we can” zijn of “wir schaffen das”, maar ook “willen jullie meer of minder Marokkanen?”. 

Ik zag onlangs de film over Charles de Gaulle, de Franse generaal die in juni 1940 naar Londen uitweek. Frankrijk was bezet, Engeland was op zichzelf teruggeworpen, Amerika wilde niet in een oorlog gesleept worden. De Gaulle zei: Ik ben het vrije Frankrijk en jullie moeten in mij geloven. De Amerikanen zeiden: De Amerikanen zeiden: ‘Het Vichy-regime heeft kanonnen, jij hebt niks.’ Waarom zouden we jou erkennen? Hij antwoordde: ik heb overtuiging. Churchill geloofde in hem. Uiteindelijk kreeg De Gaulle gelijk.  

De les is dat structuren machtig zijn, maar dat wilskracht, moed en hoop de doorslag kunnen geven. Enerzijds wordt ruimte ingeperkt, maar anderzijds kan een crisis ook ruimte creëren waardoor een nieuwe leider kan opstaan. Dat vind ik bijna verlossend aan de geschiedenis. Er kan altijd een doorbraak ontstaan. Die hoop moet je niet opgeven.’ 

Moet hoop ons redden in een wereld waarin het gaat om macht?

‘Hoop kun je meten. Uit onderzoek in Oekraïne, aan het begin van de oorlog, blijkt dat soldaten beter vochten als ze zich konden groeperen rond verhalen van hoop. Zij hielden het langer vol en slaagden er beter in om hun kinderen moed in te spreken. Dat narratief geeft een krachtige motivatie: wij vechten voor de vrijheid van ons volk. Met filosoof Rik Peels wil ik onderzoeken of dat in Nederland ook werkt. Moed en hoop zijn niet aangeboren. We kunnen investeren in een debat over de klassieke publieke deugden.’ 

Daar gaat het in Nederland zelden over. Het politieke debat gaat vooral over koopkrachtplaatjes en individuele vrijheid. Wat ontbreekt er?

‘Dat is een enorme verschraling. Eeuwenlang was het publieke debat ingericht langs veel rijkere waarden: de klassieke deugden. Die gaan terug tot Aristoteles. Moed is zo’n deugd waar je het over moet hebben. Je wilt niet laf zijn, maar ook niet roekeloos. Waar die grens ligt, daar moet de samenleving over debatteren. Dat is een heel ander debat dan: wat mag ik en wat mag jij niet? Of neem de deugd wijsheid. Je wilt niet dom en naïef zijn, maar ook niet fundamentalistisch. Neem je die assen samen, dan krijg je goed beleid en goed bestuur. 

Toen Nederland nog een Republiek was, werd het land lokaal bestuurd. Omdat je nooit volledige informatie had, viel je terug op de deugden. Het duurde maanden voordat een brief over de VOC-vloot in Amsterdam aankwam. Toen in de negentiende eeuw cholera uitbrak, wist niemand wat het was. Toch moest je handelen. Tot de jaren zestig, zeventig van de twintigste eeuw deden mensen dat door terug te vallen op de deugden. Dat zijn we verleerd.’ 

U was dertien toen de Muur viel. Er kwam vrede, een nieuwe wereldorde, de wereld leek overzichtelijk. Nu strijden China en Amerika om de macht en heeft Europa moeite zich staande te houden. Is dat nieuw?

‘Nee. In de geschiedenis waren er bijna altijd meer dan drie grote mogendheden. De Koude Oorlog, met twee blokken, was een anomalie van ruwweg 1948 tot 1990. Nu zitten we weer in een situatie als in de negentiende eeuw. Politicologen spreken van een pentarchie, vijf machtsblokken die strijden om de macht: Amerika, China, Rusland, India en Europa. Europa is economisch sterk en politiek zwak, Rusland is militair sterk en economisch zwak. Ze houden elkaar in bedwang: Rusland kan Oekraïne niet van de kaart vegen omdat Europa en Amerika helpen. Het nadeel is dat zo’n systeem labiel is. Het werkt alleen als de grote machten bereid zijn afspraken te maken. Dat zijn ze nu niet.’ 

Wanneer werkte het wel?

‘Na 1815, toen Napoleon was verslagen. Het Congres van Wenen zorgde voor een eeuw zonder wereldoorlog. Groot-Brittannië, Pruisen, Rusland, het Habsburgse Rijk en Frankrijk – ook een pentarchie – werkten samen. Er was vrede, de welvaart schoot omhoog. Ideaal was het zeker niet, het was ook de eeuw van koloniale uitbuiting. Het evenwicht werd verstoord toen Duitsland onder Wilhelm II, Oostenrijk-Hongarije en Rusland afhaakten. Iedereen sloot geheime verdragen achter elkaars rug. Niemand wilde de orde nog afdwingen, ook de Fransen en de Britten niet. Machtsbeluste, onzekere leiders kozen voor survival of the fittest in plaats van een orde op basis van regels. In zo’n situatie zitten we nu weer. De machtigste leider, de Amerikaanse, kiest ervoor de orde niet meer te handhaven.’ 

Geen aantrekkelijk perspectief. Kan Europa een vuist maken?

‘Sinds Rusland Oekraïne binnenviel, is de steun voor de NAVO, voor defensie en voor de Europese Unie toegenomen. Niemand heeft het nog over een Nexit. Je ziet toenadering tussen middelgrote machten: Europa sloot een handelsverdrag met India en zoekt toenadering tot Canada. Europa is wereldwijd de enige macht die met de Digital Services Act een dam opwerpt tegen de Amerikaanse techgiganten. Daarom zijn Trump en Musk zo chagrijnig over Europa.’ 

Terug naar Nederland. Het debat lijkt te verharden. U schreef onlangs in NRC over de dramadriehoek. Wat bedoelt u daarmee?

‘In een crisis kun je terugvallen op je waarden, maar ook op drama. Ingewikkelde dossiers als stikstof, migratie, klimaat of de defensiemiljarden worden versmald tot drie rollen. Er is een aanklager, een slachtoffer en een dader. De aanklager claimt namens de slachtoffers te spreken en slaat met de vuist op tafel. De dader is meestal de regering. Dat bekt lekker in tweets en memes. Maar het lost niets op. Je zet elkaar vast in je positie. Het slachtoffer wordt monddood gemaakt en de overheid, die het probleem moet oplossen, wordt gedemoniseerd. Alleen de aanklager wordt er beter van. 

Daarmee zeg ik niet dat er nooit echte slachtoffers zijn. Bij de toeslagenaffaire en de gaswinning in Groningen ging echt iets mis. Maar de commotie die de dramadriehoek veroorzaakt, lost niets op.  

Terwijl we in Nederland wel een goede traditie hebben om problemen gezamenlijk op te lossen, namelijk met het poldermodel. Neem het Akkoord van Wassenaar van 1982. Dat was een succesvol overleg tussen werkgevers en werknemers over loonmatiging in ruil voor groei. Grote mijnwerkersstakingen zoals in Engeland hebben wij niet gehad. Wij kunnen het wel degelijk. We zijn het alleen verleerd.’ 

Komt dat doordat we het te goed hebben? In de Abel Herzberglezing van dit jaar zei Alicja Gescinska dat wegkijken een voltijds bezigheid is geworden voor de westerling die het goed heeft. Mensen zeggen dat ze vrede willen, maar eigenlijk willen ze lage gasprijzen en minder belasting. Hebben we het zo goed dat we meer te verliezen hebben dan te winnen?

‘Historicus Van Deursen schreef dat al over de zeventiende eeuw. Nederlanders leden toen ook al onder de last van veel geluk. Mensen komen vooral in actie uit angst voor wat ze kunnen verliezen. Vergeet niet dat er in het Westen ook mensen zijn die het helemaal niet goed hebben. Toch leeft die angst voor verlies breed. De Duitsers noemen dat “Besitzstandwahrung”: je wilt je bezit beschermen, en dan kijk je liever weg.  

Dat zie je ook bij de pacifisten die onlangs op de Dam tegen de oorlog protesteerden. Zij hebben het niet over de Oekraïners, maar over hun eigen bezit. De grote pacifist Tolstoj was bereid zijn eigen bezittingen op te geven. Ik ben zelf geen pacifist, maar ik vind het een nobele positie als je er zelf voor wilt lijden. Dat mis ik soms wel bij de pacifisten van nu. Als je het alleen hebt over de misstanden van de NAVO en het Westen, en de slachtoffers van het Russische regime niet wil zien, dan is je pacifisme aan één oog blind. Dat is wat mij betreft geen pacifisme, dat is opportunisme.’ 

Wegkijken is geen strategie. Hoe goed is Nederland voorbereid op een echte noodsituatie?

‘Nederlanders vinden het moeilijk zich daartoe te verhouden. Een noodpakket voor een paar dagen zonder stroom, dat lukt nog. Maar wat als het veel erger wordt? Ik heb het niet over Russen die Den Haag binnenmarcheren. Ik heb het over een beperkte aanval aan de oostflank, waarna de dienstplicht terugkomt en de hele infrastructuur een militaire infrastructuur wordt. In Engeland en Scandinavië worden zulke scenario’s doorgespeeld. In Nederland roept men al snel: oorlogskoorts, alarmisme. Ook beleidsambtenaren vinden het lastig om erover te praten. 

Dat is niet nieuw. In de jaren zeventig, met de kapingen en aanslagen, riep Duitsland de noodtoestand uit. Het kabinet-Den Uyl sprak liever van een mini-noodtoestand, die was alleen van kracht in het weiland waar de gekaapte trein stond. Dat heeft iets sympathieks, we willen de open samenleving niet opofferen. Maar bereid je je zo voor op een grote, aanhoudende crisis? 

Kijk naar de Watersnoodramp van 1953. Hoeveel Kamervragen werden er aan de regering gesteld? Eén, door de communist Marcus Bakker. De getroffenen kregen van de centrale overheid niets, er kwam een nationale inzamelingsactie. Het idee dat je de overheid overal verantwoordelijk voor houdt, bestond niet. Die zelfredzaamheid zijn we kwijt.’ 

Hoe krijgen we die zelfredzaamheid terug?

‘Denk aan die leren brandemmer van de gilden. Dat was een sociaal contract: jij zorgt voor de ander, de ander voor jou. We hebben een overheid nodig die van bovenaf rechtvaardig en controleerbaar optreedt, en collectieven die van onderop in actie komen: de vrijwillige brandweer, kerken, sportclubs, ondernemersverenigingen.  

Maar de overheid vindt het moeilijk om initiatieven van onderop toe te laten. Toen bij het asielzoekerscentrum in Ter Apel mensen buiten sliepen, gingen lokale ondernemers zelf tenten regelen. Dat is fantastisch, ze namen verantwoordelijkheid, dat moet je toejuichen. Maar in plaats daarvan werd het door de overheid verboden en werden de tenten in beslag genomen. 

Bedrijven zijn tegenwoordig minder lokaal geworteld. Maar toch zou ik willen zeggen: geef het goede voorbeeld, gooi niet alles op het kostenplaatje. Je moet als bedrijf verantwoordelijkheid dragen voor je mensen en je omgeving. Mijn oma zei altijd: van een kale kikker kun je geen veren plukken. Als je veel belasting betaalt, kun je daarover klagen, maar het betekent ook dat je het goed hebt. Persoonlijk vind ik, vanuit mijn christelijke geloof, dat je de plicht hebt om te delen als het je goed gaat.’ 

Waar leren mensen die maatschappelijke betrokkenheid?

‘Filosoof Paul Ricoeur spreekt van prepolitieke grondwaarden. Voordat mensen bereid zijn te stemmen, belasting te betalen of genoegen te nemen met een premier van een andere partij, moeten ze vertrouwen, solidariteit en fatsoen accepteren. Dat leer je niet in de politiek. Dat leer je thuis, in de kerk, op de sportclub, op school. We vergeten weleens dat deugden nodig zijn voor vrijheid en welvaart. Het moet eerlijk, verstandig, wijs en ook een beetje liefdevol.’ 

Waarden krijgen ook vorm in de publieke ruimte. Wat betekent het dat Big Tech in Amerika zich achter Trump schaarde?

‘Democratie rust op een vrije publieke ruimte, waarin burgers met elkaar kunnen spreken over wat goed is. De Duitse filosoof Jürgen Habermas, die dit jaar overleed, beschreef in de jaren zestig hoe die ruimte eeuwenlang steeds vrijer werd van kerk, adel en koning. In 2022 schreef hij een vervolg: de afgelopen 10, 20 jaar is die vrijheid niet groter maar kleiner geworden. Dat komt door de techbedrijven, die mensen via algoritmes een fuik insturen en daardoor de publieke ruimte kleiner maken. De publieke ruimte is een grondstof geworden. Wie zich op internet meldt, is geen burger die zijn mening geeft, maar voeding om het algoritme te verbeteren. Die techbedrijven hebben een winstoogmerk. Ze zijn niet dienstbaar aan de vrije publieke ruimte. 

Trump en Musk zeggen dat Europa censureert. Maar de Digital Services Act moet juist voorkomen dat iemand een monopolie op de publieke ruimte krijgt. Concreet betekent het dat Europese overheden niet afhankelijk moeten zijn van Amerikaanse clouds. Investeer in eigen kabels, eigen opslag, eigen satellieten. Dat gebeurt, maar te traag. Ik ben bang dat er eerst iets geks moet gebeuren voordat Europa wakker schrikt.’ 

Is de markt dan het probleem?

‘Nee. Een vrije publieke ruimte is gebaat bij welvaart en een markt. Maar dan moet die markt wel echt vrij zijn. Geen protectionisme, geen machtsmonopolie van een paar grote spelers.’ 

Bent u optimistisch?

‘Ik zeg altijd met Augustinus: er is optimisme en er is pessimisme, en daartussen staat de hoop. Ook als je hoopvol bent, weet je dat het mis kan gaan. Augustinus stierf terwijl de barbaren binnenvielen, ervan overtuigd dat al zijn boeken verloren zouden gaan. Maar kijk, we praten nog steeds over hem. En Johan Huizinga, de grootste historicus van Nederland, schreef vlak voor zijn dood in de oorlog, met Augustinus: wij zijn de tijden. Houd vol, geef het door aan de volgende generatie. De wereld eindigt niet bij jou.’ 

Beatrice de Graaf (1976) is faculteitshoogleraar en bekleedt de leerstoel Geschiedenis van de Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Utrecht. Ze is lid van de KNAW en leidt Adapt!, een samenwerking van vijf universiteiten die met een Zwaartekrachtsubsidie van NWO onderzoekt hoe samenlevingen zich aanpassen in crisistijd. In 2022 won ze de Arenberg Prijs voor Tegen de terreur. Onlangs verscheen De ongelooflijke geschiedenis (Prometheus), dat ze schreef met Stefan Paas en David Boogerd. Eerder publiceerde ze onder meer Poetins tsaristische droom, samen met Niels Drost. Komend jaar verschijnt De zeven deugden (met Rik Peels). 

buitenlandeuropapolitiekterrorisme