Maxim Februari: 'Het komt niet vanzelf goed'

We praten over AI alsof het vooral om technologie en concurrentiekracht gaat. Volgens Maxim Februari missen we daarmee de fundamentele vraag: wat doet AI met onze rechtsstaat?

Over kunstmatige intelligentie (AI) wordt volop gesproken, maar volgens schrijver en rechtsfilosoof Maxim Februari gaat dat gesprek over de verkeerde dingen. Het gaat over investeringen, grote datacentra en concurrentiepositie. ‘De doorbraken op technologisch vlak zijn misschien spectaculair en de hoeveelheid geld die ertegenaan wordt gegooid is indrukwekkend, maar daardoor zijn de fundamentele vragen over de gevolgen van AI uit het zicht geraakt.’ Die gevolgen zijn groot, betoogt Februari, voor het landsbestuur en de rechtsstaat. ‘AI is niet alleen een product, zoals olie. AI neemt onze beslissingen over.’

De cijfers zijn duizelingwekkend. De vijf grootste Amerikaanse techbedrijven investeren dit jaar naar schatting zo’n 700 miljard dollar in datacentra, becijferde J.P. Morgan. Het bedrijf achter ChatGPT, OpenAI, haalde in maart 2026 122 miljard dollar op. Het was de grootste private financieringsronde ooit in Silicon Valley. Het bedrijf kreeg daarmee een waarde van 852 miljard dollar. Dat terwijl OpenAI in 2025 op een omzet van 13 miljard dollar een operationeel verlies leed van 21 miljard dollar.

In Europese hoofdsteden breken bestuurders zich ondertussen vooral het hoofd over de vraag hoe Europa kan bijblijven. Het is volgens Maxim Februari problematisch dat de rechtsstatelijke en ethische discussie het onderspit delft. Hij vindt het tekenend dat krantenredacties AI-nieuws veelal op de economiepagina zetten. Wat hem betreft hoort het vooral op binnenland, op buitenland of op de voorpagina. Ook daagt hij het bedrijfsleven uit. ‘Graaf eens een spade dieper als het om AI gaat. We moeten ons afvragen wat er nou eigenlijk precies gebeurt op dit moment. AI veroorzaakt een historische omwenteling en we moeten nú nadenken over de gevolgen, anders kunnen we niet meer bijsturen.’

In het boek Doe zelf normaal schreef u in 2023 dat de rechtsstaat verandert, omdat klimaatverandering en technologie het beleid sturen en beslissingen voor ons nemen. Toen was ChatGPT net op de markt. Is het sindsdien sneller gegaan dan u dacht?

‘De ontwikkeling van AI is sneller gegaan dan wie dan ook had verwacht. Zelfs degenen die het ontworpen hebben, zijn verbaasd over de snelheid. Maar het gesprek erover gaat langzamer dan ik toen had gehoopt. Ik had gehoopt dat we drie jaar na het verschijnen van dat boek serieuzere vragen zouden gaan stellen. Dat is helaas niet gebeurd.’

Wat zou dan de serieuze vraag zijn?

‘Het is lastig om de complexiteit over te brengen. Daarom praat ik er in steeds simpelere termen over. De kortste samenvatting is: alles wat we de afgelopen eeuwen in natuurlijke taal hebben gedaan, doen we nu met rekenkracht. We gaan van het schrijven, praten en lezen over op rekenen. Kunstmatige intelligentie is een verkeerd woord. Het veronderstelt dat AI begrijpt, maar het begrijpt niet, het rekent. Het is geen bewustzijn, het heeft geen begrip van de werkelijkheid en interpreteert dus niet.’

Waarom is die verschuiving van taal naar rekenen zo ingrijpend?

‘Omdat het hele bestel dat wij hebben, het constitutionele bestel, de rechtsstaat, de grondwet, zelfs het bestaan van een staat zelf, een product is van het schrift, van papier. Ook landsgrenzen zijn een product van het feit dat we dingen op papier hebben vastgelegd. Tekst die wordt gegenereerd met behulp van statistische berekeningen is fluïde. Je kunt dat zien aan AI. Als je twee keer dezelfde vraag stelt, krijg je twee keer een ander antwoord. Normen en kennisinhoud liggen niet meer vast.’

Maar de staten zijn er toch nog gewoon, met hun geografische grenzen?

‘Klopt, maar realiseer je dat staten en grondwetten historische verschijnselen zijn. Ze zijn karakteristiek voor een bepaalde tijd. Die tijd gaat voorbij, en dan kunnen ze verdwijnen. Iedereen gaat ervan uit dat staten en wetten een soort natuurverschijnselen zijn. Zaken die er zijn en altijd zullen blijven. Dat is niet zo. Ze zijn een gevolg van het geschreven woord en van de drukpers. De tijd van de drukpers komt nu ten einde.’

China en de VS zijn verwikkeld in een AI-race, in de veronderstelling dat de winnaar er geopolitiek macht aan gaat ontlenen.

‘Veel mensen zijn er dol op om de machtsstrijd tot het geopolitieke aspect te beperken. De laatste tijd sputter ik een beetje tegen. Digitale technologie geeft helemaal niets om grenzen. Dus dat hele begrip geopolitiek begint zelf ook te schuiven. Geopolitiek gaat ervan uit dat er ergens grenslijnen liggen, maar zo’n indeling is nog gedacht vanuit de drukpers. Digitale informatie stroomt vloeiender de wereld over. Die ontwikkeling sluit ook aan bij de ideologie van de techmiljardairs. In Silicon Valley wordt hardop gefilosofeerd over algoritmische governance. De traditionele natiestaat is verouderd, zeggen ze. Mensen als Larry Ellison van Oracle en Elon Musk flirten met het idee om de staat over te nemen en te automatiseren. Overheden zouden alle data moeten centraliseren in AI-systemen. Daarmee verschuiven beslissingen van democratisch gekozen politici naar de algoritmes van private techbedrijven.’

Wat gebeurt er dan wél met de macht van staten?

‘Onderzoekers van onder meer de TU Delft spreken van narrative capture en corporate capture. Corporate capture is dat staten in het belang van bedrijven gaan handelen in plaats van in het belang van burgers. De narrative capture die erbij hoort is het verhaal dat wet- en regelgeving slecht is voor innovatie. Regels zetten een rem op de ontwikkeling van AI en andere digitale technologieën. We moeten dóór, zeggen ze dan. Dan volgt een pleidooi dat we helemaal geen regelgeving meer nodig hebben. Dat narratief stroomt ook over Den Haag heen, via rapporten en denktanks. Neem bijvoorbeeld het Europe 2031-scenario van de Arq Foundation, dat veel politieke aandacht kreeg. In dat scenario wordt geschetst dat Europa achterop raakt bij de VS en China, waardoor het economisch en geopolitiek dreigt te marginaliseren. De denktank zegt dat Europese regelgeving innovatie niet mag verstikken en pleit voor méér investeringen in AI-infrastructuur. Ik vind het uitermate gevaarlijk. Het wordt bovendien nauwelijks tegengesproken. Ik vind het intellectueel gênant.’

Waarom laten overheden dat gebeuren?

‘Omdat ze inmiddels afhankelijk zijn. Kijk hoe Europese staten chantabel zijn geworden door hun afhankelijkheid van een handvol Amerikaanse leveranciers. In 2025 blokkeerde Microsoft het e-mailaccount van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag, vanwege Amerikaanse sancties. Dat was een sanctie omdat het Strafhof een internationaal arrestatiebevel had uitgevaardigd tegen onder meer de Israëlische premier Netanyahu. Dat kan ook regeringsleiders en bedrijfsbestuurders gebeuren als die iets doen wat Trump niet zint. Als Big Tech de stekker eruit trekt, ligt heel Europa plat. Dan kun je je afvragen hoe de machtsverhoudingen liggen.’

Wat betekent dat concreet?

‘Bedrijven zijn klassieke publieke taken aan het overnemen. Straffen bijvoorbeeld. Als het account van het Internationaal Strafhof wordt afgesloten, is dat in feite een vorm van straffen voor bepaald gedrag. Dat gaat vrij ver. Oorlogsvoering wordt ook geprivatiseerd op het moment dat je automatische systemen gaat gebruiken. Het Amerikaanse leger heeft AI-software gebruikt om doelwitten in Iran te identificeren. Daar vallen onschuldige slachtoffers bij. Je ziet het ongemak toenemen, ook bij de mensen die er verstand van hebben, onder meer bij de technologiebedrijven zelf. Waarom laten ze ons dit doen, vragen ze zich af? Waarom is hier geen discussie over?

Oude bevoegdheden gaan schuiven. Dat heeft grote risico’s, want daar hadden we een heel stelsel omheen gebouwd van tegenmacht, van checks and balances. De rechtsstaat bestaat uit machten die elkaar controleren. Bevoegdheden verschuiven naar een paar grote bedrijven waarbij die checks and balances nog niet zijn opgetuigd. Het is een ongecontroleerde macht waarover eigenlijk nog niet is nagedacht.’

Bij de toeslagenaffaire bleek dat de wetsuitvoering zelf ook is veranderd.

‘Ja dat klopt, de uitvoering wordt deels geautomatiseerd. Mariëtte Lokin, hoogleraar aan de Open Universiteit, hield daar in 2025 haar oratie over. Ze waarschuwt dat niet alles te automatiseren is, omdat er in de uitvoering van wetten menselijke afwegingsruimte is ingebouwd. Als je van taal naar rekenen gaat, verlies je de nuance. De uitvoering van wetgeving is een kerntaak van de staat. Als je dat in een vorm gaat gieten waarbij je de publieke controle kwijtraakt, omdat technologie zelf begint te sturen, dan word ik daar onrustig van. Het zit in de aard van de technologie dat de staat greep verliest op dit proces.

Het zijn ook de onnozele dingen waar ik gealarmeerd over ben. Ik ben bezig met funderingsherstel van mijn huis, daar moet ik formulieren voor invullen. Bij zo’n formulier zette Google automatisch een foto van mijn huis. Alleen was het mijn huis niet, maar dat van de overbuur. Ik heb van alles geprobeerd, maar ik kan die foto niet verwijderen. Ik correspondeer nu op basis van een volstrekt onzinnige foto.

Voor Google is het niet zo van belang dat hun weergave van de omgeving precies klopt, als het maar in grote lijnen klopt. Het zijn big data. Voor een overheid ligt dat anders, die moet gegevens echt op orde hebben. Als het huis van de overburen in overheidssystemen te boek staat als mijn huis, dan kan dat tot problemen leiden.’

Dit is niet alleen een privacyprobleem?

‘Zeker niet, en dat probeer ik mensen al heel lang uit te leggen. Het gaat niet om privacy, het gaat om rechtsbescherming. Heel veel mensen zijn niet geïnteresseerd in privacy, die klikken alle cookies weg en denken: ze weten toch al alles. Maar wat je kwijtraakt is rechtsbescherming, en dat is een veel angstaanjagender gedachte.’

Ondernemers klagen al jaren over regeldruk. Wat mag de rechtsstaat kosten?

‘Er wordt af en toe ongelooflijk gemopperd op de rechtsstaat, maar dan halen mensen twee dingen door elkaar. Dat er te veel regels zijn, bestrijd ik niet, dat probleem bestaat al decennia. Na ieder incident komt er een regel bij, omdat we de neiging hebben een risicoloze samenleving te creëren. Maar een risicoloze samenleving hebben we nooit gehad en zullen we ook nooit krijgen. Je kunt nu eenmaal pech hebben in het leven. Het is uitermate onverstandig om burgers te beloven dat er niks mis kan gaan. Wellicht kan AI helpen om de regeldruk te verlagen. De hoeveelheid regels drukt veel te zwaar op het land en op het bedrijfsleven. Als AI kan helpen om het bestaande stelsel aan regels te rationaliseren en te harmoniseren, waarom niet? Maar de toegenomen regeldruk staat los van het feit dat we een rechtsstaat hebben. De rechtsstaat is meer dan een verzameling regels. Het gaat om het idee van rechtvaardigheid. Wat moet een staat haar burgers bieden? Een rechtvaardige samenleving, waarin je je veilig voelt, je kunt ontwikkelen, een dak boven je hoofd hebt. Dat is ook voor ondernemers van belang.’

Waarom zou het bedrijfsleven zich druk maken over de rechtsstaat?

‘Omdat de democratische rechtsstaat bevorderlijk is voor de economie. Het levert voor iedereen veel welvaart op. Je hebt de rechtsstaat ook nodig om die welvaart te behouden. Tenzij je alleen denkt aan de welvaart van 0,1 procent van de samenleving.Er wordt zoveel macht opgebouwd. Wat we moeten creëren is tegenmacht. Bedrijven moeten naar mijn mening deel uitmaken van die tegenmacht. Want voor de meeste bedrijven heeft een goed functionerende rechtsstaat de voorkeur. Los van de ideologische argumenten is het ook gewoon pragmatischer.’

Wie moeten er nog meer in actie komen voor die tegenmacht?

‘De wetenschap en de onafhankelijke journalistiek zijn ook vormen van tegenmacht, maar die worden nu helaas sterk door techbedrijven beïnvloed. Ik zie dat zelfs in de filosofie en de ethiek gebeuren. AI-bedrijven huren filosofen en ethici in om AI bewustzijn toe te kennen, waarmee die bedrijven investeringskapitaal ophalen. Er zijn nu protesten van andere filosofen die daar bezwaar tegen maken. Zij pleiten inmiddels voor verklaringen over belangenverstrengeling bij artikelen in filosofische tijdschriften. Dat was er nooit.’

Terug naar het uitbesteden van beslissingen aan systemen, wat is daar het grootste bezwaar tegen?

‘Dat je geen morele gemeenschap vormt met machines. Het kan AI eigenlijk niet schelen hoe het met ons gaat. En dat is een heel groot nadeel als je beslissingen laat nemen door iets dat het niet kan schelen hoe het met de samenleving gaat. Je besteedt beslissingen uit aan systemen die wel eens heel erg tegen ons belang in zouden kunnen beslissen. Zoals banken die ondernemers op basis van een geautomatiseerd risicoprofiel klanten weigeren, zonder uitleg en zonder beroep. Juist omdat AI geen bewustzijn heeft, is dat gevaarlijk. AI heeft een logica die geen rekening houdt met morele aspecten. Daarom mogen we normatieve en politieke beslissingen nooit overlaten aan AI.’

Wat moet een bestuurder hier morgenochtend mee?

‘Ah, die vraag krijg ik vaak. Wat moet ik morgenochtend om negen uur doen als ik achter mijn bureau zit? Dan zeg ik: ik heb geen flauw idee, want ik weet niet wat voor werk je doet en ik kan jouw baan niet voor je doen. Het enige wat ik kan doen is laten zien wat er gebeurt. Als je dat eenmaal begrijpt, snap je volgens mij ook wat er in je baan gaat veranderen. Wel voer ik al een tijd campagne voor één regel: voor iedere euro die je investeert in kunstmatige intelligentie, moet je twee euro investeren in natuurlijke intelligentie. Die euro voor de technologie komt er toch wel, en wordt misschien wel tien euro. Maar zolang je die andere investering niet doet, maak je de keuze om de invloed van technologie te laten groeien zonder ook maar een moment na te denken over hoe je je organisatie daarop inricht.’

Wat moet de overheid doen?

‘Besteed het strafrecht niet uit. Dat vind ik het allerbelangrijkste. Er zijn woeste plannen om het strafrecht over te laten aan AI. Dat moeten we gewoon niet doen. Openbare rechtspraak bestaat omdat we met elkaar om gedrag heen gaan zitten en erover praten. Wat vinden we rechtvaardig? Het opleggen van straffen, met elkaar nadenken over gedrag, dat is een mensending.’

Is er iets dat de ontwikkeling van AI vanzelf afremt?

‘Er is één ding dat een spaak in het wiel kan steken. We leven nu in de illusie dat de wereld met technologie bestuurd kan worden en dat geld regeert. Maar geld kun je niet eten. Als je met een miljoen op Mars staat, ben je rijk, maar kom je om van de honger. Die werkelijkheid blijft gewoon de werkelijkheid. Het feit dat de waarde van het leven niet in geld zit, zou weleens de factor kunnen zijn die voor een rem gaat zorgen. Mensen willen uiteindelijk natuur en landschap, geen datacentra.’

Bent u per saldo optimistisch of pessimistisch?

‘Nog zo’n vraag die iedereen na afloop van een lezing stelt. Mijn vaste antwoord is: het komt altijd goed, maar het komt niet vanzelf goed. Het is eigenlijk een merkwaardige vraag, want als je er antwoord op geeft, kun je vervolgens op je stoel gaan zitten en niets doen. Optimisme of pessimisme ontslaat je van verantwoordelijkheid. We moeten ervoor aan de bak.’

Wie is Maxim Februari?
Maxim Februari (1963) is schrijver, jurist en filosoof. Hij promoveerde op de relatie tussen ethiek en economie en is sinds 2010 columnist voor NRC. In 2020 ontving hij de P.C. Hooft-prijs voor zijn oeuvre. Februari schreef onder meer de romans De literaire kring (2007) en Klont (2017) en het boek Doe zelf normaal (2023), over menselijk recht in tijden van datasturing en natuurgeweld.