Jessie Koen: Leren is geen cursus

Ik wil het hebben over mijn grootste frustratie als organisatiepsycholoog: werk. Of eigenlijk: dat werk zo vaak over het hoofd wordt gezien als motor voor leren en innoveren. 

We brengen een groot deel van ons leven op het werk door. Daar ontwikkelen we vaardigheden en bouwen we ervaring op. Toch halen veel werkgevers mensen uit hun dagelijkse werk zodra ze iets nieuws moeten leren. Er komt een opleidingsbudget, een leerplatform of een cursus op dinsdagmiddag. Daarna keert iedereen terug naar een volle inbox en de vertrouwde routines. En dan vragen we ons af waarom die training zo weinig oplevert. 

Dat zien we nu ook bij AI. Medewerkers krijgen training in prompten of het gebruik van Copilot. Logisch, en soms broodnodig. Maar het echte leren begint pas daarna. Welk probleem in mijn werk kan ik hiermee oplossen? Mag ik tijdens werktijd experimenteren? En kan ik met collega’s vrijuit bespreken wat wel en niet werkt? 

Pas in de dagelijkse praktijk ontdekken mensen hoe nieuwe technologie aansluit of botst met bestaande taken en processen. Door dingen uit te proberen, kennis te delen, fouten te herstellen en hun aanpak aan te passen, leren medewerkers wat technologie daadwerkelijk kan opleveren. Dat informele leren is essentieel om van simpel gebruik naar daadwerkelijke productiviteitswinst en innovatie te komen. 

Het probleem is dat dát vaak niet gebeurt. Werkgevers investeren wel in trainingen, maar laten het werk zelf onveranderd. Terwijl juist daar de sleutel ligt. Leren moet niet naast het werk worden georganiseerd, maar erin worden ingebouwd. Dat is sneller, efficiënter, en past veel meer bij deze tijd. 

Een recent onderzoek dat ik met collega’s heb gedaan onderstreept dat. We volgden medewerkers die met nieuwe technologie werkten en vroegen hen wekelijks, en soms dagelijks, hoe hun werk was verlopen en hoe ze de technologie hadden gebruikt. Wat bleek? In weken waarin medewerkers meer ruimte hadden om zelf keuzes te maken in hun werk, leerden ze ook meer en zochten ze actiever naar manieren om de technologie beter te benutten. 

Dat heeft alles te maken met werkontwerp: de manier waarop taken, verantwoordelijkheden en samenwerking zijn georganiseerd. Goed ontworpen werk is uitdagend zonder uitputtend te zijn. Het geeft mensen zeggenschap, feedback en contact met anderen. Zulk werk versnelt de opbouw van kennis en geeft ruimte aan innovatie. Te hoge werkdruk, weinig zeggenschap en voortdurend moeten opletten zonder handelingsruimte doen het tegenovergestelde: ze putten het denkvermogen uit en maken leren en innoveren moeilijker. 

We denken bij innovatie nog veel te vaak in één richting: technologie verandert het werk. AI neemt taken over en verhoogt, als het goed is, de productiviteit. Maar het werkt ook andersom. Goed ontworpen werk stimuleert innovatief gedrag, motiveert medewerkers en helpt organisaties om technologie beter te benutten. Werk is dus niet alleen de plek waar innovatie landt. Het is ook de plek waar innovatie ontstaat. 

Daarbij moeten we wel oog hebben voor een belangrijke keerzijde. Als AI eenvoudige taken overneemt, verdwijnen mogelijk juist de werkzaamheden waarmee mensen kennis en ervaring opbouwen. En als een nieuw systeem precies voorschrijft welke stap iemand moet zetten, blijft er minder ruimte over om zelf na te denken of een betere aanpak te ontwikkelen. Efficiënter werk is dus niet automatisch leerzamer werk. 

Wat betekent dit voor ondernemend Nederland? Kijk verder dan het opleidingsbudget. Vraag je af of het werk zelf voldoende ruimte biedt om te leren en te vernieuwen. Geef medewerkers tijd om nieuwe technologie uit te proberen, maak het gemakkelijk om ervaringen en fouten met collega’s te delen en geef teams de ruimte om werkwijzen aan te passen aan de praktijk. Dat vraagt ook om een werkdruk die ruimte laat voor reflectie en experimenteren. 

Een werkgever die leren belangrijk zegt te vinden, maar daarvoor in het dagelijkse werk geen ruimte maakt, heeft vooral een opleidingsaanbod. Misschien is dat wel mijn echte frustratie: niet dat organisaties te weinig in leren investeren, maar dat ze hun krachtigste instrument over het hoofd zien. Het werk zelf. Want wie innovatie wil versnellen, moet leren niet naast het werk organiseren, maar in het werk ontwerpen.

Prof. dr. Jessie Koen is organisatiepsycholoog, senior onderzoeker bij TNO en hoogleraar Work Design for Learning & Innovation aan de Universiteit Twente. Ze onderzoekt hoe technologie werk verandert en hoe werkgevers en werknemers daar richting aan kunnen geven. Voor Forum belicht ze de menselijke kant van de toekomst van werk.