Haroon Sheikh: Wie het water bestuurt, bestuurt de wereld

Door de oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran staan waterwegen plotseling weer in het centrum van de aandacht. De Straat van Hormuz is een van de belangrijkste flessenhalzen van de wereldeconomie. Nu de zeestraat is afgesloten, staat een groot deel van de wereldwijde energietoevoer onder druk. 

We kijken bij geopolitiek vaak letterlijk naar de aarde: naar landen, grenzen en grondgebied. Maar een groot deel van de geopolitieke strijd speelt zich af op het water. Ik noemde dat in mijn boek uit 2019 hydropolitiek. Dat water strategisch belangrijk is, is niets nieuws. Nieuw is vooral hoe kwetsbaar onze geglobaliseerde economie ervoor is geworden. Meer dan 80 procent van de wereldwijde goederenhandel naar volume gaat over zee. Wie de doorgangen controleert waarlangs die handel moet, beschikt daarmee over enorme economische macht. 

Wat leren we als we de wereldkaart eens vanuit het water bekijken? 

Ten eerste: Hormuz is geen uitzondering. Overal ter wereld zijn smalle doorgangen waar handel en geopolitiek samenkomen. Het Panamakanaal verbindt de Atlantische en Stille Oceaan. De Bosporus verbindt de Zwarte Zee met de Middellandse Zee en is van groot strategisch belang in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. De Straat van Gibraltar vormt de toegang tot de Middellandse Zee vanuit de Atlantische Oceaan. 

Verder naar het oosten liggen de Straat van Taiwan en de Straat van Malakka. Een conflict tussen de Verenigde Staten en China zou daarom niet alleen over land of luchtruim gaan, maar ook over de controle over deze maritieme knooppunten. 

Ten tweede: waterwegen vormen samen één netwerk. Wie een route afsluit, dwingt schepen niet zomaar tot stilstand. Ze zoeken een alternatief. En juist die alternatieven kunnen vervolgens nieuwe geopolitieke risico’s opleveren. 

Dat zien we nu al. De problemen rond Hormuz werken door naar de Rode Zee, waar de Houthi’s de scheepvaart bedreigen. Saudi-Arabië probeert zijn exportmogelijkheden via de Rode Zee te benutten, terwijl ook rond de Hoorn van Afrika de strijd om havens en invloed toeneemt. Israël erkende eind 2025 Somaliland, de afgescheiden regio aan de Golf van Aden, wat de strategische betekenis van die kustlijn verder vergroot. 

Ook de Zwarte Zee laat zien hoe snel handelsroutes onderdeel worden van oorlogvoering. Oekraïne probeert de Russische maritieme macht terug te dringen, terwijl Rusland de Oekraïense toegang tot zee onder druk zet. Het gaat daarbij niet alleen om militaire controle, maar ook om graan, energie en handelsroutes. 

Voor een land als Nederland is dat geen ver-van-ons-bedshow. Als schepen moeten omvaren, stijgen transportkosten en worden toeleveringsketens kwetsbaarder. Dat werkt door in energieprijzen, inflatie en de concurrentiekracht van bedrijven. Geopolitiek op zee wordt zo economische politiek aan land. UNCTAD waarschuwt dan ook dat geopolitieke verstoringen leiden tot langere routes, hogere vrachtkosten en grotere kwetsbaarheid van mondiale toeleveringsketens. 

Ten derde: op het water ziet de wereldkaart er vreemder uit dan we denken. De oude koloniale machtsverhoudingen zijn op land grotendeels verdwenen, maar op zee zijn hun sporen nog overal zichtbaar. Gibraltar is Brits terwijl het aan de Spaanse kust ligt. Spanje bezit Ceuta en Melilla aan de Noord-Afrikaanse kust. De Verenigde Staten beschikken over Guantánamo Bay op Cuba. En Groenland maakt ineens duidelijk hoe belangrijk een ogenschijnlijk afgelegen eiland kan zijn. 

De wereld is dus geen verzameling landen die netjes naast elkaar op een kaart liggen. Het is een netwerk van zeeën, havens, eilanden, pijpleidingen, zeestraten en handelsroutes. Je hoeft de zee niet te bezitten om er macht over uit te oefenen. Wie de knooppunten beheerst, kan de rest van de wereld laten omvaren. 

Wie de wereld van het water serieus neemt, leert daarom dat klassieke landkaarten de werkelijkheid geen recht doen. Misschien moeten we de geopolitieke kaart van de wereld voortaan niet alleen tekenen met grenzen tussen landen, maar ook met de blauwe lijnen die hen met elkaar verbinden.  

Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar Filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en senior onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. In Forum deelt hij zijn visie op geopolitiek, veiligheid, economie en de grote maatschappelijke opgaven die Nederland en Europa de komende decennia zullen vormgeven.