Liesje Scheinemacher over de Benelux als proeftuin voor een sterker Europa

Vandaag ontmoeten de regeringsleiders van Nederland, België en Luxemburg elkaar in Maastricht voor de jaarlijkse Benelux-top. Het thema: The Benelux as a pioneer and laboratory for European integration. Met haar uitzonderingspositie binnen de Europese Unie kan de Benelux een proeftuin zijn voor diepere samenwerking. Forum sprak Liesje Schreinemacher, adjunct-secretaris-generaal van de Benelux Unie, over de hernieuwde samenwerking.

Ze neemt nog altijd de fiets naar haar werk. ‘Het is is zo’n 20 minuten vanaf mijn huis. Dan heb je meteen wat beweging te pakken.’ Liesje Schreinemacher verruilde in januari 2026 Den Haag voor Brussel. Daar zet de voormalig minister zich nu als adjunct-secretaris-generaal van de Benelux Unie in voor samenwerking tussen Nederland, België en Luxemburg.

Schreinemacher heeft een duidelijke focus: ‘Het stempel wat Nederland wil drukken is: vol inzetten op de interne markt’. Die bestaat al dertig jaar, maar ondernemers lopen nog altijd tegen grenzen aan. Prijsverschillen, afwijkende regelgeving en beschermende maatregelen zorgen voor oneerlijke concurrentie. De Benelux wil laten zien hoe het beter kan. Het heeft veel potentie, maar kent ook tegen eigen barrières aan. Waar gebrek aan politieke wil soms een struikelblok vormde, lijkt het driemanschap nu de wind in de zeilen te hebben.

Wie is Liesje Schreinemacher? Liesje Schreinemacher (1983) is sinds januari 2026 adjunct-secretaris-generaal van de Benelux Unie. In die functie werkt zij aan grensoverschrijdende samenwerking en de versterking van de interne markt. Van 2022 tot 2024 was zij minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking in het kabinet-Rutte IV. Daarvoor was zij van 2019 tot 2022 lid van het Europees Parlement namens de VVD. Eerder werkte ze als advocaat in het bouw- en aanbestedingsrecht en als politiek adviseur. Schreinemacher studeerde communicatiewetenschappen en rechten. Binnen de Benelux houdt zij zich bezig met groei, mobiliteit, digitalisering, grensarbeid en diplomaherkenning.

Niet zo vanzelfsprekend

De Benelux heeft zich in het verleden meermaals bewezen. In 1944 was het één van de eerste voorbeelden van Europese samenwerking. De drie landen begonnen met het wegnemen van handelsbarrières, lang voordat de Europese Unie bestond. Sommige ideeën werden later Europees beleid. Het bekendste voorbeeld is het Schengengebied. Nederland, België en Luxemburg spraken in 1985 af hun onderlinge grenscontroles af te schaffen. Dat idee werd later uitgebreid naar grote delen van Europa, en met succes. De EU becijferde dat bijna twee miljoen mensen dagelijks een Europese grens oversteken om in een buurland te werken.

Wie in een grensregio woont, merkt pas hoe belangrijk Benelux-afspraken zijn wanneer ze ontbreken. Een ambulance die de grens niet over mag, een niet-erkend diploma of een politieonderzoek dat daar stopt, maakt het verschil duidelijk tussen een open en een gesloten grens.

De politiesamenwerking tussen de drie landen is een goed voorbeeld. Sinds 2023 kunnen politiediensten makkelijker over de grens samenwerken, informatie uitwisselen en in bepaalde situaties optreden. Verdachten kunnen worden gevolgd, voertuigen gecontroleerd en politiediensten kunnen elkaar bijstand verlenen. Het laat zien dat de Benelux iets kan wat op Europees niveau lastiger is, zegt Schreinemacher: ‘Afspraken maken tussen landen die dezelfde problemen ervaren. Dat is echt gebaseerd op waar er op de werkvloer behoefte was.’

Ook Duitsland kijkt met belangstelling naar deze samenwerking. Vooral Noordrijn-Westfalen heeft vergelijkbare problemen in de grensregio. De deelstaat werkt daarom steeds nauwer samen met de Benelux-landen.

Een ander voorbeeld is de automatische erkenning van diploma’s. Binnen de Benelux worden diploma’s uit het hoger onderwijs automatisch op niveau gelijkgesteld. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet: ‘Als je in Duitsland je master wil doen, moet je een aanvraag doen om je Nederlandse bachelordiploma te laten erkennen. Dat kost tijd en geld, terwijl dat binnen de Benelux zo geregeld is.’ De afspraak bleef niet beperkt tot de drie landen, verteld Schreinemacher trots: ‘Sinds 2024 worden diploma’s hoger onderwijs uit de Benelux ook in de Baltische staten automatisch erkend. Daarnaast gaan Polen en Ierland meedoen en bestaat er interesse in bijvoorbeeld Oostenrijk.’

De interne markt moet eenvoudiger

Toch is er alle reden om de samenwerking opnieuw tegen het licht te houden. De Europese interne markt heeft veel opgeleverd, maar functioneert nog altijd niet zoals zij op papier zou moeten. Ondernemers kunnen goederen, diensten, kapitaal en arbeid over de grens brengen, maar krijgen te maken met nationale regels, uitzonderingen en verschillende uitvoeringspraktijken. In 2024 beschreef Enrico Letta daarom in zijn rapport Much more than a market hoe Europa de interne markt moet verdiepen. Volgens Letta is een grotere, beter geïntegreerde markt nodig om Europese bedrijven te helpen op te boksen tegen concurrenten uit de Verenigde Staten en China.

De Europese Commissie vertaalde die analyse in 2025 naar een strategie voor de interne markt. Daarin worden onder andere de tien belangrijkste obstakels aangeduid waar ondernemers dagelijks tegenaan lopen. Het gaat onder meer om ingewikkelde Europese regels, verschillen in nationale uitvoering, gebrekkige handhaving, beperkte toegang tot diensten en problemen bij grensoverschrijdende aanbestedingen.

Volgens de Commissie moeten nationale regeringen meer verantwoordelijkheid nemen voor een goed werkende interne markt. Maar onderhandelingen met 27 lidstaten met uiteenlopende belangen gaan stroef. Daar ligt de kans voor de Benelux, zegt Schreinemacher: ‘Artikel 350 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie geeft onze drie landen ruimte om onderling verder en sneller te integreren dan de rest van de EU, zolang zij de Europese regels respecteren. De Benelux kan daardoor een oplossing testen, zonder te wachten tot alle 27 lidstaten het eens zijn. Wij kunnen een laboratorium zijn voor de EU, dus alvast voorloper op bepaalde dossiers’.

De grens als inkoopmuur

Een voorbeeld van zo’n lastig dossier zijn de territoriale leveringsbeperkingen. Een ondernemer kan in de Europese Unie vaak niet vrij inkopen waar dat het voordeligst of efficiëntst is. Producenten bepalen soms per land tegen welke prijs ze producten leveren. Neem cola: een Nederlandse winkelier kan zien dat een fles cola in België goedkoper is, maar kan die cola niet bij de Belgische leverancier inkopen. Een consument steekt vervolgens wel de grens over voor goedkopere boodschappen. Volgens een schatting van de Commissie kosten dit soort leveringsbeperkingen consumenten en bedrijven jaarlijks meer dan een miljard euro.

Schreinemacher noemt het een duidelijk voorbeeld van een slecht functionerende interne markt. ‘Dat is echt een doorn in het oog voor kleine ondernemers’, zegt ze. ‘Dat moet stoppen.’ De Benelux kan dit probleem niet zelfstandig oplossen, maar kan wel gezamenlijk druk uitoefenen. De drie landen hebben de Europese Commissie daarom opgeroepen wetgeving tegen deze zogenaamde inkoopmuren te maken. Dat is precies de rol die Schreinemacher voor de Benelux ziet: problemen verzamelen, gezamenlijk agenderen en waar mogelijk al een oplossing testen. Een gezamenlijk voorstel doet altijd meer dan een voorstel van een individueel lid.

Concrete stappen

Schreinemacher benadrukt dat de Benelux naast een agenderende rol ook concrete stappen zet. Bijvoorbeeld op het gebied van grensoverschrijdende arbeid. Grensarbeid kan helpen om personeelstekorten op te vangen, maar werken over de grens blijft ingewikkeld. ‘Dat komt door verschillen in belastingen, sociale zekerheid, arbeidsrecht, en vergunningen. Werknemers en werkgevers moeten vaak zelf uitzoeken welke regels gelden en bij welke overheid zij moeten aankloppen, en dat is best ingewikkeld.’ Daarom heeft de Benelux het digitale portaal Startpunt grensarbeid opgezet. Daar vinden grensarbeiders en bedrijven informatie over de belangrijkste praktische en juridische kwesties. ‘De onderliggende verschillen verdwijnen niet meteen, maar de administratieve drempel wordt verlaagd.’

Hetzelfde geldt voor publieke aanbestedingen. Bedrijven zouden in de drie landen makkelijker moeten kunnen meedingen naar overheidsopdrachten. In de praktijk zijn procedures, documenten en digitale systemen nog vaak nationaal georganiseerd. De Business Wallet, waar Schreinemacher en haar team aan werken, moet daarin verandering brengen.

De Business Wallet
De Business Wallet moet bedrijven helpen om digitale documenten en gegevens eenvoudiger over de grens te delen. Het idee sluit aan op het Europese initiatief voor een digitale identiteit. Bedrijven leveren gegevens, zoals bedrijfsregistraties of vergunningen, één keer aan in een digitale wallet. Die gegevens kunnen vervolgens worden gebruikt bij contacten met overheden en publieke opdrachtgevers in andere landen.
Voor een ondernemer die in meerdere Benelux-landen actief is of wil worden, kan dat administratieve lasten verminderen. Nu moet een bedrijf vaak opnieuw documenten verzamelen, formulieren invullen en gegevens aanleveren wanneer het in een ander land zaken wil doen of aan een aanbesteding wil deelnemen.
De Benelux wil een pilot met de Business Wallets opzetten om in de praktijk te testen hoe bedrijven gegevens en bewijsstukken digitaal kunnen delen bij grensoverschrijdende overheidsopdrachten, en zo mee richting te geven aan de toekomstige Europese aanpak.
ooral kleinere bedrijven kunnen hiervan profiteren. Grote ondernemingen hebben meestal voldoende medewerkers of adviseurs die grensoverschrijdende procedures kunnen organiseren. Voor een mkb-bedrijf kan een extra registratie of onbekend digitaal loket al een reden zijn om niet mee te dingen naar een buitenlandse opdracht.
De Business Wallet is daarmee een typisch Benelux-project: klein genoeg om praktisch te testen, maar relevant voor de bredere Europese interne markt.

Pilot autonoom rijden

Het meest zichtbare nieuwe project is misschien wel de samenwerking rond autonoom rijden: auto’s zonder menselijke bestuurder. Schreinemacher denkt vooral aan goederenvervoer, zoals tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen. ‘Het doel is dat we op een gegeven moment bijvoorbeeld een corridor voor autonoom vrachtvervoer tussen de haven van Rotterdam en de haven van Antwerpen te hebben’, zegt ze. ‘Om de wegen overdag te ontzien, veel ’s nachts vervoer uit te voeren en het tekort aan bestuurders het hoofd te bieden.’

Een eerste pilot gaat dit jaar van start gegaan. De Benelux werkt aan concrete afspraken over toelating, toezicht, aansprakelijkheid en gegevensuitwisseling, zodat de pilot grensoverschrijdend kan worden voortgezet. Die afspraken moeten eind dit jaar klaar zijn. ‘Dat betekent dat wij binnen de Benelux een super vooruitstrevend, innovatief project hebben, wat ook echt als voorbeeld kan dienen voor de EU.’

Autonoom rijden in de Benelux 
De Benelux werkt in 2026 aan een gezamenlijke beschikking voor grensoverschrijdende proeven met autonome voertuigen. Daarmee moet het mogelijk worden om voertuigen zonder bestuurder in meerdere Benelux-landen te testen, zonder voor ieder land een volledig nieuwe procedure te moeten doorlopen.
De samenwerking gaat over grensoverschrijdend personen- en goederenvervoer. Het meest aansprekende toekomstbeeld is een corridor tussen de havens van Rotterdam en Antwerpen. Autonome vrachtwagens zouden daar bijvoorbeeld ’s nachts kunnen rijden. Dat kan de druk op de wegen verlagen en helpen bij het tekort aan vrachtwagenchauffeurs.
Voor zo’n proef zijn afspraken nodig over meer dan technologie. De landen moeten het eens worden over toelating, toezicht, aansprakelijkheid, gegevensuitwisseling en de manier waarop wordt ingegrepen als er iets misgaat. Juist daarom is een gezamenlijke Benelux-aanpak nuttig.
De Europese Unie werkt ook aan regels voor autonome voertuigen, maar de invoering daarvan kost tijd. De Benelux kan vooruitlopen door alvast een beperkte, grensoverschrijdende praktijkproef mogelijk te maken. Als die werkt, kan het project als voorbeeld dienen voor andere Europese regio’s of de EU als geheel.
Schreinemacher hoopt de beschikking inhoudelijk nog dit jaar af te ronden. ‘Ik hoop echt dat het ons gaat lukken om die beschikking over autonoom rijden af te ronden. Daar ligt de kracht van de Benelux: niet wachten tot Europa een oplossing heeft, maar zelf met concrete oplossingen komen.’

De politieke grens

Gebrek aan ideeën om de Benelux te versterken is er niet. Schreinemacher zit vol ideeën. ‘Ik spreek regelmatig met ondernemers over de barrières waar ze tegenaan lopen. Er zijn nog veel thema’s die we kunnen tackelen.’ Dat verbetering tijd kost, heeft vooral te maken met de bereidheid om nationale regels, belangen en gewoonten aan te passen. ‘De grootste belemmering is het gebrek aan politieke wil op sommige dossiers.’

De drie landen hebben niet altijd dezelfde agenda. Luxemburg heeft als kleine, sterk internationale economie andere belangen dan Nederland. België kent verschillende bestuurslagen en regio’s, waardoor het soms lastig is om met één standpunt naar buiten te treden. Ook Nederland is niet automatisch bereid om regels gelijk te trekken. ‘Als een Nederlands systeem goed functioneert, is de reflex soms om het nationale model te beschermen. Dit maakt onderhandelen tussen de andere Benelux-landen ingewikkelder.’

De Benelux kan die nationale verschillen niet wegonderhandelen. Wel kan de organisatie regeringen aanspreken op afspraken die zij zelf hebben gemaakt. ‘Als wij met elkaar hebben afgesproken: wij hebben in het jaarplan opgenomen dat we hierop inzetten, dan hebben we wel een stok om mee te slaan. Je bent er zelf mee akkoord gegaan.’

Dat is de kern van de Benelux. De organisatie heeft alleen waarde als de lidstaten bereid zijn haar ruimte te geven. De Europese Unie heeft de schaal om grote markten te maken, maar besluitvorming met 27 landen is traag en compromissen kunnen vaag worden. De Benelux heeft minder landen, kortere lijnen en meer onderling vertrouwen.

Daarmee is de Benelux niet overbodig geworden door de Europese interne markt. De organisatie kan juist doen wat op Europees niveau moeilijker is: afspraken testen in een regio waar economieën, infrastructuur en arbeidsmarkten al sterk met elkaar verweven zijn.

De vraag voor de premiers in Maastricht is daarom niet of de Benelux nog bestaansrecht heeft. Dat heeft zich al bewezen. De vraag is of Nederland, België en Luxemburg de samenwerking ook durven te gebruiken voor de volgende stap: van een interne markt die vooral op papier bestaat naar een markt waarin ondernemers daadwerkelijk minder grenzen ervaren.