10-04-2003 - Twintig jaar lang stimuleerde ze vrouwelijk ondernemerschap in binnen- en buitenland. Sinds kort adviseert Marjan Sax mensen - óók mannen - die geld aan goede doelen willen schenken. "Ooit zag ik geld als iets vies. Maar ik heb geleerd dat je geld ook kunt gebruiken voor de waarden die je koestert."
"Ik heb me altijd aangetrokken gevoeld door dat wat ik niet ken, dat wat anders is." Marjan Sax (55) kreeg ooit van haar vader het advies om niet te veel op te vallen. Dat advies heeft ze dus niet opgevolgd. Ze meldde zich eind jaren zestig vooraan in de gelederen van de linkse vrouwenbeweging en maakt daar nog altijd deel van uit.
Ook uiterlijk valt zij op, ondanks haar geringe lengte. Ze heeft rood geverfd haar en draagt bij voorkeur ook kleren in die kleur. Zelfs het pakje Gauloises dat ze tijdens het interview regelmatig aanspreekt, is rood.
Twintig jaar lang was haar naam verbonden met Mama Cash, de stichting die vrouwelijke initiatieven financieel ondersteunt. Zo kan voor culturele evenementen subsidie worden aangevraagd. Vrouwen in ontwikkelingslanden kunnen op financiële steun rekenen voor projecten op gebied van onder meer seksueel geweld, gezondheid en politieke participatie.
Vrouwelijke ondernemers konden tot voor kort een borgstelling van Mama Cash krijgen als zij moeite hadden om een lening los te krijgen bij banken. "Terwijl vrouwen toch een stuk voorzichtiger ondernemen dan mannen. Die zijn sneller geneigd om luchtkastelen te bouwen", aldus Sax. Banken kijken inmiddels ook niet meer zo vreemd aan tegen vrouwelijk ondernemerschap; reden voor Mama Cash om de borgstelling op te heffen.
Erfdochter
Marjan Sax wás in zekere zin Mama Cash, omdat zij de stichting in 1983 op weg hielp met een erfenis van 1,1 miljoen euro. Vele malen heeft ze het moeten vertellen: hoe ze als linkse activiste werd 'opgezadeld' met die erfenis, in een tijd - begin jaren zeventig - dat geld werd gezien als iets vies. Geld was van kapitalisten en die waren slecht, want dat geld was verdiend over de ruggen van anderen. Hoe ze worstelde met dat dilemma en uiteindelijk in Mama Cash een mogelijkheid zag om iets 'goeds' met dat geld te doen, zowel voor zichzelf als erfdochter, als voor haar linkse omgeving.
De erfenis heeft ze weer aan Mama Cash onttrokken toen de fondsenwerving voor de stichting op gang was gekomen. Sinds februari van dit jaar heeft ze ook zichzelf aan de stichting onttrokken. Het was na twintig jaar en verschillende functies binnen de stichting tijd voor iets anders, maar ook weer niet zó anders: Sax is een adviesbureau begonnen voor mensen die hun kapitaal een zinvolle besteding willen geven. Een combinatie dus tussen Mama Cash en haar eigen erfenisverleden.
"Ik geef advies over hoe je bewuster geld aan goede doelen kunt geven. De meeste mensen reageren op een toevallige actie of ze kiezen voor de bekende instanties. Je kunt echter ook heel gericht geven en daarmee bepaalde maatschappelijke veranderingen stimuleren", legt Sax uit.
"Ik zou ook graag bedrijven willen adviseren, maar
corporate giving staat op een laag pitje in Nederland. Bedrijven willen geen risico's lopen of vinden dat de zorg voor zwakkeren een taak van de overheid is. En als ze geld schenken, beperken ze zich meestal tot sport en cultuur. In tegenstelling tot de Verenigde Staten, waar een hele beweging is ontstaan rond schenkingen:
philanthropy for social change. Amerikaanse bedrijven laten zich voorstaan op wat ze steunen. Nederland heeft een bescheidener cultuur."
Sax weet nog niet precies wat ze wil met haar adviesbureau, dat in afwachting van een creatieve inval Sax Consultancy is gedoopt. Ze werkt voorlopig vanuit haar huis aan de Amsterdamse Prinsengracht. "Het hoeft niet bescheiden te blijven. Ik doe het nu alleen, maar heb al gemerkt dat ik liever met andere mensen samenwerk. Ik heb contact met een grote Amerikaanse stichting die zich ook met deze materie bezighoudt. Misschien kan ik een soort Europese afdeling daarvan opzetten."
De erfenis houdt ze achter de hand. Ze heeft het geld belegd in een aantal "duurzame" bedrijven. "Het is een misvatting dat je minder rendement haalt als je duurzaam belegt. Bedrijven die een goed milieu- en personeelsbeleid voeren en zich bewust zijn van hun omgeving, zijn in het algemeen bedrijven met visie. En die doen het goed."
Maar ze kan niet ontkennen dat het rendement van haar beleggingen naar beneden is gegaan, met de algemene beurskoers mee. Ze overweegt om, als de beurs weer aantrekt, haar aandelen te verkopen en de beurs te verlaten. "Het is nu een dolgedraaide kwestie. Op de beurs bestond ooit een verband tussen de waarde van een aandeel en de prestaties van het bedrijf. De krachten die nu werkzaam zijn, zijn van een andere orde. Het is zo irrationeel geworden; het gaat meer over kapitaalstromen en gevoelens. Als Bush struikelt op het gazon van het Witte Huis, is dat van invloed op de beurs. Ik houd daar niet van. Maar aan de andere kant zijn er niet zoveel alternatieven."
Radicaal
Geld en bedrijfsleven, Sax heeft er een beetje een haat-liefdeverhouding mee. Alhoewel, van haat is inmiddels geen sprake meer. "Mijn ervaring nu is juist dat je met geld zoveel kunt doen. Ik heb geleerd dat je de waarden die je koestert ook in geld kunt uitdrukken."
Bent u rechtser geworden?
"Dat vinden mensen meestal niet leuk om van zichzelf te zeggen. Ik was rond mijn twintigste wel veel rechtlijniger, maar ik geloof dat ik nog tamelijk radicaal ben in mijn ideeën. Radicale, rechtlijnige ideeën zijn nodig om verandering tot stand te brengen. Het 'andersglobalisme' vind ik dan ook een belangrijke beweging. Globalisering is op zich niet slecht, maar de manier waarop het gebeurt deugt niet altijd."
"Ik ben wel altijd pragmatisch geweest, in de zin dat je idealen en praktijk met elkaar moet combineren. En aangezien het kapitalisme als enige economische systeem is overgebleven, hebben we weinig keus. Bij Mama Cash zijn we in 1983 ook meteen begonnen met beleggen. Daar ging wel een hele discussie aan vooraf, want het voelde toch een beetje als vuile handen maken. In die termen zal ik er nu niet meer over spreken."
Vrouwenomgeving
Ook haar opstelling ten opzichte van mannen is in de loop der jaren wat milder geworden. Ze maakte tijdens haar studie politicologie eind jaren zestig kennis met het feminisme. Het was de tijd van het separatisme: vrouwen doen het zelf wel, zonder de mannen. "De beperking tot vrouwen bleek heel effectief te zijn. Vrouwen kregen daardoor meer ruimte om zich te ontwikkelen. Bij organisaties die zich op mannen én vrouwen richtten, kwam het toch vaak bij de mannen terecht."
"Het maakt me nu niet meer zoveel uit. Ik vind het nog steeds leuk om in een vrouwenomgeving te verkeren. Ik denk nooit: waar zijn de mannen? Vrouwen zijn onderling ook heel verschillend."
Duurzame bedrijven streven juist naar een divers personeelsbestand.
"Dat moet ook. En dat hebben we bij Mama Cash ook juist geprobeerd: jong en oud, zwart en wit, lesbisch en hetero. Op één ding na: mannen erbij. Het is veel werk om die diversiteit te realiseren. Ik begrijp de klachten uit het bedrijfsleven daarover dan ook goed. Maar als je er niet bewust mee omgaat, dan zijn al je werknemers binnen twee jaar wit en dertig."
Ook in haar liefdesleven kan Sax het zonder mannen af. Ze woont samen met haar vriendin. Het was niet zo dat zij op een gegeven moment 'ontdekte' dat zij lesbisch was. "Sterker nog: ik weet niet eens of ik wel lesbisch ben. Ik houd niet van dat soort hokjes. Mensen zouden een ruimere keus moeten hebben, waarbij ze dan eens een relatie met een vrouw hebben en dan eens een relatie met een man."
In haar geval is de keuze voor vrouwen geleidelijk gegroeid in de "spannende" tijd van het begin van de vrouwenbeweging. "Ik kwam allerlei leuke, spannende, interessante vrouwen tegen. Ik heb wel eens gedacht dat ik de dans ontsprongen ben doordat ik in een vrouwenomgeving verkeerde. Het had ook anders kunnen lopen. Dan was ik misschien met een huisarts getrouwd en inmiddels weer van hem gescheiden, en zat ik nu alleen met twee opgroeiende kinderen."
"Ik kan me voorstellen dat mijn keuze ooit verandert, maar daar zie ik nu geen reden voor, want er zijn genoeg leuke vrouwen op de wereld."
Assimilatie
Ze weet niet wat haar ouders daarvan hadden gevonden. Haar moeder verloor ze op haar elfde en haar vader stierf toen ze 25 was. "Ik denk dat mij vader er wel aan gewend zou zijn geraakt dat ik voor vrouwen kies, maar hij had het niet leuk gevonden."
Haar ouders waren voor de oorlog als Duitse joden naar Nederland gevlucht, samen met de ouders van haar moeder. Na de oorlog bleek het grootste deel van de familie te zijn uitgemoord. Een klein deel was naar Amerika gevlucht. Ze heeft altijd veel verhalen over de oorlog gehoord, maar wilde daar als naoorlogs kind niet van weten. Joods is ze niet opgevoed, "want mijn ouders waren van de assimilatie. Ik zat op een gewone school en had geen joodse vrienden. Mijn vader ging er overigens wel van uit dat ik met een joodse jongen zou trouwen."
Hij leerde haar dat ze voorzichtig moest zijn als jood. "In het begin van mijn studietijd heb ik meegedaan aan de bezetting van het Maagdenhuis. Na een paar dagen kwam ik weer thuis en dacht dat ik op mijn donder zou krijgen. Maar dat kon hem niets schelen. Hij zei alleen dat ik voorzichtig moest zijn met dat soort dingen. Mijn vader was er erg van doordrongen dat je niet moest opvallen."
"Ik heb een sterk gevoel voor rechtvaardigheid meegekregen, maar ik weet niet of dat typisch joods is. Het is wel zo dat veel joden maatschappelijk geëngageerd zijn." Het joodse speelt tegenwoordig geen grote rol in haar leven. Ze heeft een tijdje intensief nagedacht over de vraag wat dat nou precies is, joods zijn. Haar conclusie: je bewust zijn van de geschiedenis, deel uitmaken van een cultuur. Daarmee doelt ze niet op Israël. Sax is lid van
Een Ander Joods Geluid, een groepering van Nederlandse joden die kritisch tegenover Israël staan. "Maar laten we het niet over Israël hebben", verzucht ze.
Loterij
Na de dood van haar moeder stond haar vader alleen voor de opvoeding. Daar kwam nog eens bij dat hij was geopereerd aan een hersentumor en als gevolg daarvan gehandicapt was. "Ik heb eigenlijk meer voor hem gezorgd dan hij voor mij, samen met een verpleegster en een huishoudster", zegt Sax. "Mijn jeugd was een beetje eenzaam, maar ik ben daardoor wel zelfstandig opgegroeid. Niemand lette op me, dus ik had veel vrijheid."
Ze ging politicologie studeren, een brede studie, bij uitstek geschikt voor iemand die "toch als meisje was opgegroeid. Ik had nog geen duidelijke ideeën over wat ik wilde." Ze ontdekte het feminisme en integreerde dat in haar studie. Zo hielp ze mee vrouwenstudies op te zetten.
En toen was daar die erfenis, het resultaat van de ijzerhandel van haar vader in de naoorlogse jaren. Enerzijds kon ze het geld vrij besteden, want 'familieloos' als ze was kon niemand zich er tegenaan bemoeien. Anderzijds ging de erfenis vergezeld van een geschiedenis. Thuis was er nooit over geld gesproken, maar de onuitgesproken boodschap was: geld mag niet minder worden. Sax: "God weet waarom niet. Maar ik voelde wel dat ik me er aan moest houden."
Ze was niet alleen een linkse activiste met een hoop geld, maar werd ook ineens gezien ook als joodse vrouw met geld. "Ik was gewend gediscrimineerd te worden als vrouw en als lesbienne, maar hierop was ik niet voorbereid."
Ze heeft zich lang afgevraagd of ze recht had op die erfenis. Het had iets onrechtvaardigs in haar ogen; in een loterij heeft iedereen tenminste kans. Toen ze het geld in Mama Cash had gestoken, werd de gewetensnood minder en ging ze ook gemakkelijker geld uitgeven voor zichzelf. "Het is een extra zorg, maar zo erg is het nou ook weer niet, ik kan er aangenaam door leven."
In haar loopbaan bleef de oriëntatie breed, althans binnen de vrouwenbeweging. Ze hield zich onder meer bezig met onderwijs, onderzoek, journalistiek, vluchtelingenwerk en de abortusproblematiek. "Ik ben van alle markten thuis. Maar in mijn zwakke momenten denk ik dat ik niks kan."
Wat de nieuwe fase in haar leven, naast het adviesbureau, gaat brengen, weet ze nog niet. Ze is zich aan het oriënteren, zoals dat heet. Er valt volgens haar nog genoeg te doen voor iemand die een tegengeluid wil laten horen. "Nederland is een rechts, provinciaal land geworden. Je kunt heel wat vraagtekens zetten bij het mooie idee dat wij zo sociaal zijn. De verzorgingsstaat is uitgekleed. Basisvoorzieningen worden geprivatiseerd. En in ons vreemdelingenbeleid is niks sociaals meer te vinden. Daar schaam ik me echt voor."
C.V. Marjan Sax
| 1947 | Geboren in Amsterdam |
| 1966 | Studie politicologie aan de Universiteit van Amsterdam |
| 1977 | Directeur Open School, volwasseneneducatie |
| 1985 | Onderzoeker bij Stichting Vrouw en Media |
| 1983 | Oprichting Mama Cash |
| 1988 | Trainer advies- en trainingscentrum de Beuk |
| 1999 | Lid adviesraad Een Ander Joods Geluid |
| 2003 | Oprichting Sax Consultancy |
Paul Scheer
forum@vno-ncw.nl