05-09-2002 - Hij relativeert zijn eigen succes als geen ander. Kommer Damen, Hollands grootste scheepsbouwer, vindt dat hij vooral veel geluk heeft gehad. "We hadden het tij enorm mee."
Een afspraak maken met Kommer Damen (58) blijkt lastiger dan verwacht. Niet dat de scheepsmagnaat uit Gorinchem geen trek heeft in een interview. Integendeel. Maar zijn neef, die ook Kommer Damen heet en eveneens een scheepswerf bezit, gooit bijna roet in het eten. Het scheelt weinig of de verslaggever staat bij de verkeerde scheepsbouwer op de stoep. De 'echte' Kommer Damen kan wel lachen om het voorval. "Mijn neef lift mee op het succes van Damen Shipyards. Hij maakt handig gebruik van de naamsverwarring die soms ontstaat. Vooral in het buitenland leidt dat vaak tot onduidelijkheid."
Geef die neef eens ongelijk. Wie wil er nou niet met Kommer Damen worden geassocieerd? Het levensverhaal van de scheepsbouwer lijkt op een avontuur uit een jongensboek. Damen nam in 1969 een scheepswerf van zijn vader en zijn oom over, omdat hij een andere aanpak voorstond. Ze trokken te weinig nieuwe klanten aan, vond hij. Ze moesten meer risico durven nemen. Om zijn plannen te kunnen doorvoeren, begon hij voor zichzelf. Het bedrijfje telde destijds slechts zes werknemers en Damen moest geld lenen om een goede start te maken.
Anno 2002 is Damen Shipyards de grootste scheepsbouwer van Nederland, met 11.000 man in dienst en een omzet van 1 miljard euro. Directeur-eigenaar Damen bezit werven in landen als Polen, Roemenië, China en het Verenigd Koninkrijk. De laatste opzienbarende verovering was de overname van de Koninklijke Schelde Groep (KSG) in Vlissingen. De scheepsbouwer kocht de marinewerf vorig jaar voor het symbolische bedrag van 1 gulden. Ondanks het aanvankelijke verzet van de directie. Door de overname van KSG kan hij marineschepen leveren aan het buitenland. Damen exporteerde tot voor kort vooral civiele vaartuigen, van uiteenlopende types zoals sleep-, loods-, en veerboten. Maar met het bezit van KSG bestrijkt hij nu alle sectoren van de scheepsbouw.
De overname past in zijn strategie om op mondiaal niveau een rol van betekenis te spelen. Hij denkt dat er op den duur slechts een paar grote scheepsbouwers overblijven. "Het kunnen er tien zijn, maar ook dertig. Damen Shipyards moet daar bij horen." De scheepsbouwer zegt te willen profiteren van de schaalvoordelen die overnames bieden. "Je weet van tevoren nooit wat de optimale omvang van je bedrijf moet zijn. Waarschijnlijk groei je dan ook te groot. Maar daar kom je pas achter als je de kritische grens hebt overschreden."
Stugge man
Damen maakt een uitgelaten indruk. De scheepsbouwer praat vlot en vrolijk over de meest uiteenlopende onderwerpen. Hij vertelt enthousiast over de zakelijke activiteiten van Damen Shipyards. Maar hij schakelt ook moeiteloos over op privé-aangelegenheden. Het optreden van Damen contrasteert nogal met het beeld dat in sommige kranten van hem wordt geschetst. Hij zou een stugge man zijn die heel erg op zijn hoede is. En een driftkikker die plotseling kan uitvallen. Dat laatste is wel een beetje waar, bekent hij. "Ik kan erg boos worden als ik vind dat ik onrechtvaardig word behandeld. Dan sneuvelt er wel eens een glas."
Halverwege het interview wordt Damen weggeroepen. Hij moet aanwezig zijn bij het dopen van een schip. "Een schip is emotie", verklaart hij na afloop. "Als het even kan, ga ik naar zo'n doop toe. Dat is een belangrijk moment." Hij steekt een pijp op en kijkt naar buiten. Damens kantoor biedt uitzicht op de Merwede, waar de rijnaken af en aan varen. Zijn werkkamer heeft wel iets weg van een stuurmanshut. Aan de muur hangt veel koper. En klassieke schilderijen met afbeeldingen van zeeslagen.
Hij verkoopt zijn schepen aan landen in Europa, Afrika, Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika. Om voeling te houden met zijn klanten is hij ieder jaar een paar maanden op reis. "Dat verruimt je blikveld. Je krijgt ook een goed overzicht van waar je buitenlandse concurrenten mee bezig zijn. Bovendien kun je zelf ideeën opdoen." Dat is in de scheepvaart erg belangrijk, aldus Damen. Hij vertelt over de ondergang van scheepsmagnaat Cornelis Verolme. Die bouwde nog een grote nieuwe scheepswerf in het Botlekgebied, terwijl de lagelonenlanden al bezig waren om de markt te veroveren. "Dat had hij kunnen voorzien als hij vaker in het buitenland was geweest. Tegen landen als Korea en Japan viel nauwelijks te concurreren."
Dat Kommer Damen de moordende concurrentie wél het hoofd kon bieden, ligt grotendeels aan zijn bijzondere aanpak. Hij levert boten 'van de plank'. Damen Shipyards fabriceert losse onderdelen die gemakkelijk in elkaar kunnen worden gezet. De casco's komen uit goedkope landen, de specialistische en ingewikkelde onderdelen laat hij in Nederland maken. Daardoor kan hij snel leveren en aan de wensen van zijn klanten voldoen. "Het verbaasde mij altijd dat deze filosofie in de scheepsbouw geen toepassing vond. In de auto-industrie of bij de fabricage van bulldozers is het de gewoonste zaak van de wereld dat je zo produceert."
Concurrenten deden vaak geringschattend over zijn onorthodoxe aanpak. Damen reisde volgens hen als een autoverkoper de hele wereld rond om zijn boten te verkopen. Maar hij had er veel succes mee. Ook al kende Damen zo zijn tegenslagen. Halverwege de jaren tachtig wilde hij de werf Wilton-Feijenoord kopen. Directie en werknemers zagen echter niets in de plannen van de scheepsbouwer. De overname van een grote werf in Engeland liep zelfs uit op een fiasco. Het kostte Damen flink wat kapitaal. "Och ja", reageert hij laconiek. "Als je onderneemt gaat er wel eens iets mis. Hij haalt zijn schouders op. "Dat hoort er allemaal bij. Ik trek me er niet teveel van aan. Je moet niet bij de pakken neer gaan zitten."
Bootvluchtelingen
Hij verkoopt in principe aan alle landen van de wereld, zegt hij. Behalve als een land in oorlog is. Verder maakt het hem niet zo veel uit met welke regeringen hij zaken doet. Nou goed, dat is ook niet helemaal waar. Bij heel boosaardige regimes zou hij toch twijfels hebben. Om nou schepen te gaan leveren aan Irak… Nee! Ooit weigerde hij een order van de Thaise overheid. "Die wilden sleepboten bestellen waarmee ze bootvluchtelingen bij de Thaise kust konden wegslepen. Dat leek me niet zo'n goed idee. Die opdracht hebben we geweigerd."
In de eerste jaren van zijn eigen scheepswerf zat hij na afloop van een dag hard werken wel eens met zijn medewerkers te filosoferen in het café. Dan gaven ze zich over aan tamelijk optimistische bespiegelingen. Stel dat we volgend jaar onze omzet verdubbelen! En het jaar daarop weer! Dan worden we misschien in een verre toekomst net zo groot als Verolme! Dat zou toch fantastisch zijn! Het leek allemaal luchtfietserij, maar inmiddels is Damen Shipyards veel groter dan het bedrijf van wijlen Cornelis Verolme ooit is geweest.
Je moet ook veel geluk hebben, relativeert hij zijn eigen succes. "In de jaren zeventig hadden we het tij mee. De olie-exporterende landen wilden in korte tijd complete havens uit de grond stampen. Daarvoor hadden ze werkschepen nodig die snel moesten worden geleverd. Wij hadden die vaartuigen in voorraad." De omzet steeg fors en Damen verdiende geld als water. In die jaren legde hij de basis voor zijn latere imperium.
Calvinistisch
Damen woonde met zijn ouders op de scheepswerf. Maar een leuke en onbezorgde jeugd heeft hij niet gehad. Nee, daarvoor was het allemaal een tikkeltje te somber. Het is ook niet niks om opgevoed te worden in een streng calvinistisch gezin in Hardinxveld-Giessendam. Zijn ouders waren overtuigd lid van de Gereformeerde Bond van de Hervormde Kerk. En de Bonders staan nou eenmaal niet bekend vanwege hun lichte manier van leven. Op zondag mocht er helemaal niks in huize Damen. Niet dansen, niet zwemmen, niet naar de radio luisteren. Reden genoeg voor Kommer Damen om het juist wel te doen. Want een beetje een dwarsligger is de Gorinchemse scheepsmagnaat altijd al geweest.
Dat gedrag leidde menigmaal tot conflicten. Hij vertelt met een lach dat ie ooit op zondag de kerk werd uitgegooid. "Ik zat met vrienden te kaarten en dat mocht natuurlijk niet." Het kwam hem op een kerkverbod te staan. Echt erg vond de jonge Kommer dat niet. "Die preken waren verschrikkelijk. Een en al hel en verdoemenis. En láng dat ze duurden…! De predikanten werden nauwelijks beoordeeld op de inhoud van hun preek, maar vooral afgerekend op de lengte van hun verhaal. Vreselijk gewoon."
En ach, wat zijn jeugd betreft… Er zaten ook goede kanten aan die strenge calvinistische opvoeding, stelt hij. "Mijn ouders hadden het beste voor met hun kinderen. Ze probeerden volgens de regels uit de bijbel te leven. En sommige regels zijn zo slecht nog niet. Het christelijk geloof predikt de naastenliefde. En je moet eerlijk zijn. Soberheid en bescheidenheid worden ook als deugden gezien. Mijn vader legde er bijvoorbeeld de nadruk op dat je mensen met respect behandelt. Zo is hij ook altijd met zijn klanten en zijn werknemers omgegaan."
Damen beseft dat het strenge geloof zijn ouders een helder kompas bood. Het calvinisme zorgde voor een overzichtelijke wereld en daar was, vlak na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, grote behoefte aan. De spelregels van het geloof waren simpel en eenvoudig: leid een vroom leven en je komt vanzelf in de hemel. Het waren niet de spelregels van Kommer Damen. En het was uiteindelijk ook niet zijn geloof.
Op zijn achttiende besloot hij te breken met het strenge calvinisme. Wat is dat nou voor een godsdienst die mensen van alles verbiedt? En die nauwelijks antwoorden heeft op moderne levensvraagstukken? Niks voor hem. Met zijn vader voerde hij ellenlange gesprekken over het geloof. "We kwamen er niet uit. Hij beriep zich op de bijbel, en ik stelde dat boek ter discussie."
Toekomst
Damen is tegenwoordig overtuigd atheïst. De gang naar de kerk heeft plaatsgemaakt voor het bezoek aan dansvoorstellingen. Sinds zijn vrouw hem jaren geleden een keer meenam naar een balletuitvoering, is de scheepsbouwer een groot fan van de moderne dans. "Ik vind het echt fantastisch, die combinatie van beweging en muziek. Modern ballet is bijzonder verrassend. Je weet van tevoren nooit wat er gebeurt." Zijn passie voor de dans resulteerde onder meer in een bestuursfunctie bij het Nederlands Dans Theater.
Damen vertelt dat hij nog veel plezier beleeft aan zijn werk. Stoppen is voorlopig geen optie. "Ik zie wel hoe lang ik doorga." Mocht hij morgen tegen een boom rijden, dan staat er al iemand klaar om hem op te volgen. "Ik overleg jaarlijks met mijn commissarissen over hoe het verder moet als ik plotseling wegval. Zelf heb ik wel ideeën over wie dat moet zijn. Maar dat wil ik niet bekend maken."
Zijn dochter zit ook in de zaak. Ze heeft een staffunctie en houdt zich bezig met het onroerend goed. "Het is voor mij ook geen halszaak dat een van mijn vier kinderen het bedrijf overneemt. De continuïteit van Damen Shipyards staat voorop. De meest geschikte persoon moet mij opvolgen."
Van een beursgang wil hij niets weten. Damen ziet er de noodzaak niet van in. Bovendien beperkt een beursnotering de slagkracht van de onderneming. "Je moet de hele tijd verantwoording afleggen aan de aandeelhouders. Dat is bijzonder tijdrovend. Verder wordt de onderneming afgerekend op de korte termijn. Iedere mislukking telt zwaar. Nee, voor Damen Shipyards geen notering aan de AEX. "Dat levert alleen maar ellende op."
Kommer Damen
1944 Geboren in Hardinxveld
1965 HTS Scheepsbouw
1967 medewerker Firma Gebr. Damen
1969 Algemeen Directeur B.V. Scheepswerf Damen
1991 Voorzitter Directie van Damen Shipyards Group
- Lid dagelijks bestuur Vereniging Nederlandse Scheepsbouw Industrie
- Lid Netherlands Committee Lloyds Register of Shipping
- Commissaris Dockwise
- Bestuurslid Stichting Nederland Maritiem Land
- Honorair Consul van Mexico
Lourens Kluitenberg
forum@vno-ncw.nl