18-05-2012 - ABN Amro-topman Gerrit Zalm is blij dat de bankenbelasting nog niet is ingevoerd, maar rekent erop dat van uitstel geen afstel komt. Dat betekent volgens hem dat de kredietverlening aan bedrijven eronder gaat lijden. ‘Bankroof lijkt tegenwoordig wel een ethisch beroep.’
Hij is het schaterlachen nog niet verleerd. Op de vraag wat hij van de huidige politieke impasse vindt, antwoordt oud-politicus, thans bankier Gerrit Zalm: ‘Gunstig’, waarna hij in lachen uitbarst. Om vervolgens snel weer serieus te worden. ‘Ik vind dat er toch nog wel wat gebeurt. Kijk naar de begroting voor 2013, die is sneller dan ik had verwacht rond gekomen. En kijk naar de opstelling van de Eerste Kamer, die geen enkel onderwerp controversieel heeft verklaard.’
Een geluk bij een ongeluk vindt hij dat de extra verhoging van de bankenbelasting naar 1 miljard euro voorlopig even van de baan is. Een ‘ tamelijk absurde’ maatregel volgens hem. ‘Om vanwege eerdere fouten van eerdere bankbestuurders met een soort strafbelasting te komen en dan te denken dat alleen de banken daar last van hebben, is een levensgroot misverstand. Je kunt het vergelijken met het verhogen van de benzineaccijns omdat je een hekel hebt aan benzinepomphouders. Dan zul je zien dat die pomphouders overeind blijven, en de automobilist uiteindelijk de prijs betaalt.’
‘Belastingheffing op basis van onderbuikgevoelens is altijd slecht. Bankrover lijkt tegenwoordig wel een ethisch beroep. Het is ook niet Nederlands om belasting te heffen op één bepaalde sector. Dat kennen we in Nederland eigenlijk niet. Zelfs voor prostituees geldt een gewoon belastingtarief.’
De bankenbelasting maakt deel uit van het begrotingspakket. Niks meer aan te doen?
‘We zullen ermee moeten leven. Ik denk dat er weinig partijen zijn die deze maatregel in hun verkiezingsprogramma gaan terugdraaien. En als dat al gebeurt, dan zal de ingeboekte 600 miljoen euro toch ergens anders vandaan moeten komen.’
Wat betekent de belasting concreet voor ABN Amro?
‘Wij brengen denk ik een kwart op, dus 150 miljoen euro. Dat gaan we doorberekenen, want als bank zijn we tegelijkertijd verplicht om onze kapitaalpositie te versterken. Voor doorberekening zijn er twee mogelijkheden: scherpere voorwaarden voor kredietverlening of hogere banktarieven. Dat laatste ligt moeilijk in crisistijd. Ook in het buitenland kunnen we onze tarieven niet zomaar verhogen vanwege een bankenbelasting in eigen land.’
Piet Moerland van de Rabobank zegt: wij moeten ook betalen terwijl het probleem niet bij ons zat.
‘Bij ons zat het probleem ook niet.’
Nou, er is behoorlijk wat overheidsgeld naar ABN Amro gegaan.
‘Ja, maar dat heeft deze bank niet besloten. Als de staat een bank wil kopen, moet zij dat vooral doen. Maar hier zit een management dat part noch deel aan de problemen heeft gehad. Wij zijn gevraagd om een mooie nieuwe bank neer te zetten.’
‘Ik begrijp Piet Moerland vanuit zijn optiek, maar het effect van de bankenbelasting is niet anders voor ABN Amro en ING. En dat betekent dus een negatief effect op de kredietverlening.’
Wordt er nu al minder krediet verleend?
‘Niet door ons. Onze kredietportefeuille groeit. Je ziet wel dat in een recessie de vraag naar kredieten sterk terugloopt. En wij kijken natuurlijk naar de vooruitzichten van een bedrijf. We gaan er niet vanuit dat het volgend jaar ineens weer mooi weer is.’
Toch klaagt het midden- en kleinbedrijf over de kredietverlening. Is dat dan borrelpraat?
‘Ondernemers die in de problemen zitten, hopen dat de bank ze uitkomst biedt. Dat is natuurlijk niet onze rol. Wij zijn er niet om verliezen te financieren. Als een bedrijf weinig toekomstperspectief heeft in een economisch matige tijd, gaan wij daar geen geld in pompen.’
Een ondernemer wil toch ook in slechte tijden terecht kunnen bij zijn bank?
‘We zullen de bestaande kredietlijn niet snel intrekken. Maar we zeggen ook niet: het gaat nu zo slecht met je, we geven je extra krediet. Dat is niet de normale bancaire rol. Een bank is geen sociale instelling.’
Een bank heeft toch ook een maatschappelijke rol?
‘Die erkennen we, maar we zijn geen subsidie-instituut. Je komt individuele gevallen tegen waar als gevolg van de recessie een prachtige business ineens een slechte wordt. Dat ondernemersrisico kunnen wij niet overnemen. Er zijn ook bedrijven die heel behendig door de recessie heen komen. Ik denk bijvoorbeeld aan de automotive-industrie of aan ASML. Die bedrijven zijn zo flexibel en zo solide gefinancierd dat ze een slechte tijd aankunnen. Dat is de les voor andere bedrijven: werk met scenario’s, denk na over hoe je het hoofd boven water kunt houden als het slecht gaat.’
Moeten bedrijven meer naar andere financieringsmogelijkheden kijken?
‘Ja, maar de mogelijkheden daarvoor zijn beperkt, vooral voor het mkb. Grote bedrijven kunnen rechtstreeks naar de kapitaalmarkt gaan. Die ontwikkeling verwacht ik ook wel als de kosten voor bankkredieten worden opgekrikt als gevolg van de bankenbelasting, strengere kapitaaleisen en de verplichtingen van het depositogarantiestelsel.’
Gaat u de lobby richting Den Haag opvoeren?
‘Ik ben daar voorzichtig in. Omdat ik zelf in de politiek heb gezeten, vind ik het niet gepast om me nu, in deze rol, veel met de politiek te bemoeien. Ik probeer wel te wijzen op de economische mechanismen rond belastingheffing. Misschien heeft dat ertoe bijgedragen dat de bankenbelasting niet is verhoogd naar 1 miljard euro, zoals de Tweede Kamer wilde.’
Ook op het gebied van beloning stuurt de Kamer aan op strengere regels. Zalm: ‘Ik krijg als bestuurder van een door de staat gesteunde bank geen variabele beloning. Dat vind ik geen probleem, want ik doe dit niet voor het geld. Maar met beperking van de bonus voor bankpersoneel heb ik wel moeite, want wij concurreren op de arbeidsmarkt. ABN Amro moet zijn waarde houden en verhogen om uiteindelijk weer een beursgang mogelijk te maken. Ik moet dus goede mensen binnenboord houden en jong talent kunnen aantrekken. Het salarisgat met andere banken mag niet te groot worden.’
De Kamermotie om de bankenbelasting te verhogen als bankmedewerkers meer dan een kwart van hun vaste salaris als bonus krijgen, is een ‘rariteit’, aldus Zalm. ‘Zet er dan gevangenisstraf op, dat is tenminste duidelijk.’
Ondanks deze politieke perikelen gaat het vrij goed met ABN Amro. Het verlies in eerdere jaren is omgezet in winst vorig jaar. Risicovolle activiteiten die weinig te maken hadden met de dienstverlening aan de klant zijn afgestoten. Zalm: ‘We maken een comeback op de zakelijke markt. Ik merk dat er nog steeds een basissympathie is voor ABN Amro, en respect voor de deskundigheid.’
Een domper is wel de reservering van 880 miljoen euro aan Griekse leningen die de bank zou moeten kwijtschelden. Voorlopig is Zalm dat kwijtschelden niet van plan. ‘Het zijn leningen aan Griekse overheidsbedrijven die door de overheid zijn gegarandeerd. Ze zijn willekeurig op een lijst met kwijtscheldingen terechtgekomen. Ik voel dan ook geen morele of juridische druk om daaraan mee te werken. Tot dusver worden aflossing en rente nog keurig overgemaakt. Gebeurt dat niet meer, dan neemt ABN Amro juridische stappen.
Is ABN Amro door alle veranderingen geen brave bank geworden?
‘Er waren in het verleden activiteiten die minder braaf waren en die ik absoluut niet terug wil hebben. Zoals de investeringsbank in Londen waar enorme verliezen zijn geleden. Die was vooral bezig met de handel in tweedehandsspullen, zoals ik het noem. Daarnaast is de handelsvrijheid in de dealingroom beperkt. Er worden geen grote bedragen meer gezet op verwachte ontwikkelingen van de dollar of de olieprijs onder het motto: als we gelijk krijgen, verdienen we een hoop.’
Bent u inmiddels een echte bankier?
‘Volgens de collega’s hier wel, ja. Ik zit hier ook niet als interim manager. Ik wil nog geruime tijd blijven, ook nadat de bank naar de beurs is gegaan. Juist dan willen beleggers continuïteit zien. De beursgang stond gepland voor 2014, maar we houden gezien de recessie rekening met één of twee jaar later.’
Mist u de politiek?
‘Zelden. Voor de eerste keer in vijf jaar kreeg ik een oprisping tijdens de begrotingsonderhandelingen, omdat die zo lastig waren. Dat had me wel leuk geleken. Als jongeman ben ik begonnen op de directie Begrotingszaken van het ministerie van Financiën.’
Niet de eurocrisis mee willen maken?
‘Nee, de bijeenkomsten in Europees verband vervullen mij niet met heimwee. Dat was knokken tijdens langdradige sessies.’
Moet Nederland uitstel krijgen om het begrotingstekort onder de 3 procent te krijgen?
‘Daar heb ik als bank geen opvatting over en laat ik graag aan mijn opvolger. Een bank is wel gebaat bij rust op de financiële markten. Wat dat betreft heeft Jan Kees de Jager knap werk verricht door een Kamermeerderheid achter het begrotingspakket te krijgen. Dat hier en daar nog wat gepoetst en ingevuld moeten worden is begrijpelijk, want in twee dagen tijd kun je niet alles regelen.’
Wat vindt u van zijn opstelling in Europa?
‘Ik vind één compliment voldoende.’
Gerrit Zalm
Na een studie economie aan de Vrije Universiteit werd Gerrit Zalm (60) ambtenaar op het ministerie van Financiën. In 1983 stapte hij over naar het ministerie van Economische Zaken. Van 1989 tot 1994 was hij directeur van het Centraal Planbureau. Daarna werd hij minister van Financiën. Eerst in de twee Paarse kabinetten, en vanaf 2003 in Balkenende II en III. In 2007 kwam de overstap naar de directie van DSB. Een jaar later trad hij toe tot de raad van bestuur van ABN Amro. Sinds 2009 is hij bestuursvoorzitter.
Paul Scheer
scheer@vno-ncw.nl