28-01-2010 - De plannen van minister Hirsch Ballin van Justitie voor een maatschappelijke onderneming zijn in grote lijnen een flinke vooruitgang. Dat zegt CDA’er Raymond Gradus. Hij pleit al jaren voor een aparte rechtsvorm voor ziekenhuizen, woningcorporaties en scholen.
De ene deskundige noemt het een gedrocht, de ander spreekt van een monstruositeit en de Tweede Kamer heeft het kabinet opgedragen nog eens precies uit te leggen waarom dit allemaal eigenlijk ook al weer nodig was. Het wetsvoorstel voor de maatschappelijke onderneming dat het kabinet vorig jaar naar het parlement stuurde, heeft veel kritiek moeten incasseren. Ook van VNO-NCW. En als klap op de vuurpijl wil het maatschappelijk middenveld er ook maar bar weinig van weten.
Juist voor dat middenveld is deze nieuwe wet bedoeld. De maatschappelijke onderneming moet ervoor zorgen dat scholen, woningbouwcorporaties en zorginstellingen losser van de overheid kunnen opereren. Als vereniging of stichting kunnen ze dat nu onvoldoende, denkt het kabinet, dat tegelijkertijd ook niet wil dat ze helemaal op de commerciële toer gaan. Vandaar deze tussenvorm. De maatschappelijke onderneming kan vreemd kapitaal aantrekken door het uitgeven van winstbewijzen, die weliswaar op aandelen lijken maar toch fundamenteel anders zijn. Winst wordt alleen uitgekeerd als het bestuur dat wil en de zeggenschap van de houders is tot een minimum beperkt. Andere belanghebbenden als ouders, huurders en patiënten krijgen een stevige vinger in de pap. Speciaal voor hen komt er een belanghebbendenvertegenwoordiging die zeggenschap krijgt over strategische beslissingen.
U zult flink geschrokken zijn van die massale kritiek.
"Ja en nee. Natuurlijk moet je de kritiek goed bekijken en een deel snap ik ook wel. De maatschappelijke ondernemingen hebben nu al te maken met allerlei specifieke regels die voor hun sector gelden. Die zijn bang dat deze regels daar weer bovenop komen. Dat moet je dus niet doen. Dit voorstel zou je ook aan moeten grijpen om te kijken welke regels overbodig zijn en opgeruimd moeten worden."
Dan is het een misser dat het kabinet zo’n lijst niet levert.
"Ik zou het niet verkeerd vinden als er ook een voorstel komt om gelijktijdig met het invoeren van deze wet, een aantal andere regels te schrappen. Zo’n fusietoets in het onderwijs mag dan wel verdwijnen, net als de verplichte geschiedeniscanon. Wij zeggen altijd: probeer de verantwoordelijkheden in de samenleving zo laag mogelijk te leggen. Daarnaast zijn er ook onderdelen van de kritiek op het wetsvoorstel die ik zeker niet deel, bijvoorbeeld over de vertegenwoordiging van belanghebbenden."
Die zorgt voor een onbestuurbare organisatie.
"Dat denk ik niet. Rondom dit soort organisaties heb je altijd een groot aantal betrokkenen die je een plaats moet geven. Het is vervolgens de taak van het bestuur om de neuzen allemaal dezelfde kant op te krijgen. Zij moeten een visie en een missie ontwikkelen waar alle betrokkenen achter gaan staan."
Allerlei groeperingen kunnen via de rechter een plek proberen af te dwingen in die raad. Dat zorgt voor eindeloze rechtszaken.
"We moeten niet allerlei discussies bij de rechter krijgen over de vraag wie er wel en wie niet in die belangenvertegenwoordiging komt."
Dat zal wel gebeuren. Stel nu dat buurtbewoners van een ziekenhuis op zo’n manier in die raad komen. Die kunnen straks alle uitbreidingsplannen dwarsbomen als hun achtertuin gevaar loopt.
"Natuurlijk is het niet de bedoeling dat de wet ruimte biedt voor de behartigers van allerlei deelbelangen. Als er een reëel gevaar bestaat dat dat wel gaat gebeuren, moeten we de wet op dit punt nog maar eens goed bekijken."
Als zelfs de aangepaste variant nog zoveel kritiek krijgt kan hij beter in de prullenbak.
"Nee, zeker niet."
Dat klinkt nogal paternalistisch.
"Er zit natuurlijk wel een maatschappijvisie achter. Wij willen geen volledige privatisering in sectoren als onderwijs, zorg en woningbouw. Het zijn allemaal wezenlijk andere ‘producten’ dan bananen. Als je van de verpleeghuiszorg een volledig private markt zou maken, leidt dat tot een enorme verschraling. Dat moeten we niet willen."
Dus u wilt die maatschappelijke onderneming vooral gebruiken als dam tegen verdere privatisering.
"Die kritiek heb ik ook wel gehoord, maar het zou wel eens het omgekeerde kunnen zijn. Het overheersende sentiment in de maatschappij is juist gericht tegen privatisering. Mensen willen bepaalde taken weer dichter bij de overheid zetten. Op basis van enkele incidenten die breed uitgemeten worden, pleiten ze juist voor meer overheidsingrijpen. Onder het huidige gesternte zijn de kansen niet groot dat er op deze terreinen meer commerciële instellingen komen. Dit voorstel biedt hen de mogelijkheid om wel meer ruimte te krijgen. Dat mogen de instellingen zich ook wel realiseren."
Jan Buevink
buevink@vno-ncw.nl